Detailed Syllabus for Haitian Creole, 4th Year of the New Secondary

KREYÒL Pwogram detaye Katryèm ane segondè ISBN………………………………. Dépôt légal – 2e trimestre  SA KI NAN PWOGRAM NAN AVÈTISMAN .......................................................................................................................................................................4 Objektif pwogram nan ...........................................................................................................................................................5 Òganizasyon pwogram nan ....................................................................................................................................................6 Koutje sou pwogram nan .......................................................................................................................................................7 Kominikasyon oral ................................................................................................................................................................9 Sitiyasyon kominikasyon oral pou travay nan katriyèm ane segondè ...................................................................................12 Pwofil elèv katriyèm ane segondè kòm lokitè .......................................................................................................................14 Kominikasyon ekri : lekti zèv literè .......................................................................................................................................15 Jan tèks pou fè lekti nan katriyèm ane segondè .....................................................................................................................21 Pwofil elèv katriyèm ane segondè kòm lektè ........................................................................................................................25 Istwa literati kreyòl ................................................................................................................................................................27 Kominikasyon ekri : ekriti divès kalite tèks agimantatif: Esè, Komantè, Disètasyon ...........................................................29 Jan ak tip tèks pou ekri nan katriyèm ane segondè ................................................................................................................35 Pwofil elèv katriyèm ane segondè kòm eskriptè....................................................................................................................38 Aks tematik e kiltirèl pou etidye nan katriyèm ane segondè .................................................................................................39 Lis zèv, otè pou lekòl segondè ...............................................................................................................................................40 GLOSÈ ..................................................................................................................................................................................43  AVÈTISMAN Refòm Bèna a te entwodui lang kreyòl la nan sistèm edikatif ayisyen an depi premye jiska nevyèm lane lekòl fondamantal. Lekòl segondè pa t anseye kreyòl. Poutan nou jwenn inivèsite ki bay kou kreyòl. Kidonk se yon twou enpòtan Ministè a konble jodi a lè l pwopoze kou kreyòl nan nouvo segondè a. Sa ki parèt pi enteresan ankò, kontrèman ak Refòm Bèna a pwogram kreyòl nouvo segondè a ekri an kreyòl. Ve sa a pral konble atant anpil pwofesè ki te toujou ap mande kouman yon pwogram lang kreyòl se an franse pou yo ekri l. Nou di pwofesè sa yo ak tout lòt pwofesè ki pa t pataje lide sa a, Ministè a deside jodi a bay kreyòl la chans pou l pran dwa gran moun li nan deskripsyon pwogram segondè a. Pwogram katriyèm ane segondè a chita nan yon kalfou : yon kote li dwe ranfòse konpetans elèv yo ki sot pase twa lane ap aprann kreyòl, yon lòt kote li dwe boukle fòmasyon segondè yo. Men genyen yon pwoblèm ki poze lè nou sonje sitiyasyon ki egziste nan ansèyman kreyòl la : anseyan yo pa gen yon gran pratik, manke bon materyèl, yo pa vrèman anseye oral, yo pako janm evalye pwogram nan. Pou tout konsiderasyon sa yo ki pa fin twò klè, nou sigjere anseyan ki gen pou l anseye kreyòl nan katryèm lane segondè a pou li travay an ekip ak lòt kolèg. Yon bagay enpòtan pou anseyan yo pa bliye, pwogram sa a bay literati kreyòl la yon plas enpòtan. Sa nou vize, se pa fè elèv yo maton anpil nan literati, se sitou devlope lakay yo ladrès pou yo kapab li yon tèks literè e renmen literati ak lakilti kreyòl. Men poto mitan pwogram lang kreyòl katriyèm lane segondè a, se bay jèn yo yon konpetans pou yo metrize diskou agimantatif ki abilite yo konprann yon deba e redije tèks tankou esè ak disètasyon. Yon demach parèy gen yon gran enpòtans nan fòmasyon yon jèn ki ap tèmine lekòl segondè li. Yon sitwayen responsab dwe kapab defann opinyon li nan yon langaj oral tankou ekri ki klè, pètinan e byen estriktire.  Objektif pwogram nan Ansèyman ak aprantisaj lang kreyòl la fè pati pwogram fòmasyon jèn ayisyen yo sanse resevwa nan nouvo lekòl segondè a. Nan katryèm ane a, pou tout elèv ki nan filyè jeneral tankou filyè teknolojik, li vize prensipalman pou li ede yo metrize pi plis lang kreyòl la, konnen davantaj literati kreyòl la, ranfòse kilti yo e pèmèt yo devlope yon panse kritik e otonòm. Si pwogram nan prevwa alafwa etid lang ak literati se nan lide pou bay elèv yo yon fòmasyon ki pèmèt yo anrasinen nan kilti yo e fòme yo kòm fiti sitwayen ki va entegre sosyete a san konplèks. Metriz lang kreyòl pale tankou ekri rete yon bon zouti nan lavi pèsonèl jèn yo ki bezwen fòme refleksyon yo e ba yo yon lespri kritik endispensab pou yo pouswiv fòmasyon yo jiskaske yo antre nan mache travay. Alafen katryèm ane segondè a elèv yo dwe demontre konpetans tankou : 1. Eksprime lide yo ak presizyon nan sitiyasyon kominikasyon oral tankou ekspoze, deba, kont-randi. 2. Apresye yon zèv literè ekri an kreyòl, pote jijman sou li, reflechi sou valè estetik li. 3. Retrase atravè yon zèv literè istwa literati kreyòl la. 4. Planifye e redije ekri agimantatif tankou esè, kòmantè, disètasyon an relasyon ak zèv yo etidye yo e nan respè gramè ak òtograf lang kreyòl la.  Òganizasyon pwogram nan Lè w ouvri pwogram ou gen pou konstate li bati sou kat (4) konpetans jeneral : premye a sou kominikasyon oral, dezyèm nan sou lekti zèv literè, twazyèm nan sou planifikasyon e redaksyon tèks agimantatif (esè, kòmantè, disètasyon). Malgre tout pati sa yo, se yon sèl finalite yo vize : «Metrize lang kreyòl oral ak ekri, konnen literati ak kilti lang kreyòl». Kidonk, ansèyman tankou aprantisaj ki gen pou fèt yo ap kouvri tout aspè sa yo e yo makònen tout ansanm nan fòmasyon elèv yo. Aprantisaj sa yo pa fèt an degrennen, youn mache ak lòt piske se tout ansanm ki detèmine metriz lang nan. Nan yon tablo ki detaye, nou jwenn: konpetans jeneral, konpetans espesifik, konesans nesesè, mizannèv konpetans lan. Konpetans yo bezwen apiye yo sou konesans elèv yo dwe mobilize. Bò kote anseyan an li menm li gen aktivite pou li antreprann ak elèv yo pou li pèmèt yo devlope konpetans lan. Kidonk, se yon travay men lan men anseyan ak elèv ap akonpli pou fè elèv la vin genyen yon konpetans nan lang kreyòl la. Pou atenn divès konpetans yo, oral, lekti, ekriti, pwogran nan pwopoze pou bay priyorite kèk sitiyasyon kominikasyon oral e yon kategori tip tèks pou fè lekti oswa pou ekri. Apre chak seksyon nou jwenn yon pati sou pwofil. Pwofil yo presize, anfèt, atant anseyan an dwe genyen vizavi elèv yo. Egzijans nou jwenn nan chak pwofil yo dwe pèmèt anseyan fè l yon lide sou rezilta elèv yo sipoze bay alafen katriyèm lane segondè a. Kidonk, se apati egzijans sa yo, anseyan an va prepare evalyasyon somatif, kivedi egzamen pou verifye konpetans elèv yo atenn. GLOSÈ AK BIBLIYOGRAFI Nan dènye pati pwogram nan nou pwopoze yon glosè ak yon bibliyografi. Pwogram lang jodi a entegre tout rechèch yo fè nan syans langaj sitou sa ki konsène lengwistik tekstyèl. N ap twouve mo tankou anafò, metafò, polisemi, enonsyatè, elatrye. Fòk nou ankouraje elèv yo aprann e chèche konprann mo sa yo pou yo ka apresye zèv ekriven y ap etidye yo.  Koutje sou pwogram nan Kominikasyon oral Kominikasyon ekri : Lekti zèv literè Kominikasyon ekri : Istwa literati kreyòl Kominikasyon ekri : Pwodiksyon ekri  KOMINIKASYON ORAL Konpetans Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konpetans 1. Eksprime lide ak presizyon 1. Ekspoze Anseyan an ap asire mizanplas nan sitiyasyon kominika- • Pran lapawòl pandan konpetans lan apati yon ansanm sekans • Anonse ak konkli- syon oral tankou ekspoze, kenz (15) minit oswa zyon tou brèf. sou kominikasyon oral l ap òganize deba, kont-randi. plis devan pwofesè ak • Kòman itilize yon èd selon youn nan de (2) gran sitiyasyon klas la nan yon ekspoze memwa. kominikasyon yo itilize nan klas: ki adapte a oditwa a. • Diminye kantite dan- • Sitiyasyon kominikasyon dirèk site enfòmasyon ak ki ka espontane ou prepare. repetisyon e refòmila- • Sitiyasyon kominikasyon syon. difere. • Sipò pou retni atan- Nan sans sa a, etandone agimante rete syon oditwa a: kapasite santral pou devlope nan Egzanp, desen, blag, pwogram 4èm ane segondè a, anseyan itilizasyon tablo ki an gen posibilite pou li entegre aktivite gen pano oswa enfò- kominikasyon oral la dirèkteman avèk masyon, entèpelasyon ou san preparasyon nan yon aktivite oditwa a. lekti ou literati. Yon lòt kote tou, li kapab prepare yon sekans espesyalman • Mak vèbal ak non sou kominikasyon oral. • Enplike pèsonèlman vèbal sibjektivite e nan diskou oubyen rete Li dwe pwofite travay sou yon seri tèm objektivite yo. net (san pran pozisyon). yo etidye nan tèks yo tankou anviwon- • Enonse yon fè ak yon man, sosyete, solidarite, ou tout lòt tèm opinion. ki ap fè aktiyalite. Mizanplas sekans sa • Aprann devlope yon yo ka pèmèt elèv yo non sèlman tèz avèk agiman: kominike, men tou devlope lòt kapasite divès tip agiman. tankou pran nòt, pran ase tan pou • Ton an, wotè vwa a, estriktire kontni ak fòm yon mesaj, jès ak mimik yo… oral, prepare fich prezantasyon (deba, ekspoze, kont-randi), itilize materyèl odyovizyèl.  • Itilize estrateji ki ap • Mwayen pou enplike Anseyan an dwe entèveni pou l enstale kay atire byenveyans oditè oditè a: entèpelasyon, elèv yo twa gran konpetans a, kenbe atansyon l, e kadans ak volim vwa enplike l… a, itilizasyon egzanp 1.Konpetans kominikasyon ki pran an yo, anekdòkt, estatis- kont: tik… Sitiyasyon kominikasyon an; Oditwa a; • Itilize yon rejis lang • Rejis lang nan. Jestyèl; nan nivo oditwa a. Non-vèbal 2. Konpetans tekstyèl ki pèmèt elèv la • Itilize ak efikasite sipò metrize chak tip oral. anplwaye nan komini- 3. Konpetans sou lang nan kivedi : kasyon oral: chema, Koyeran ; tablo, lojisyèl prezanta- Sentaks ; syon, retwopwojektè, Konstriksyon agimantasyon ; manyetofòn, manyetoskòp. Rejis. 2. Deba Anfèt, pran lapawòl sèl ou angwoup se detèmine yon entansyon. Se tou pran • Detèmine plan deba a. konsyans de espas lokitè a okipe ak kò • Entwodiksyon li, ak vwa li. Anseyan dwe ede elèv yo • Devlopman konprann sa e dekouvri enterè mesaj • Moman pou pran yo emèt yo. lapawòl Anfen, pa gen travay konpetans • Konklizyon kominikasyon oral ki dwe fini san • Chwazi tèz ak kèk • Diferans ant tèz ak anseyan an pa mande elèv yo si yo agiman pou soutni tèz agiman. ou vle defann. santi yo reyalize entansyon kominika- • Mo tankou jès pou syon yo te vize a. • Montre akò w ou deza- eksprime akò w, kòw dezakò w, rezèv. • Repere mannèv lòt entèvenan pou l defann • Kantite, lòd e fòs tèz pa li. agiman yo.  • Reyaji pèsonèlman sou opinyon yon entèvenan avanse. 3. kont-randi Pran nòt sou pawòl lòt moun e • Mòd diskou yo site yo evantyèlman. rapòte. • Mak apwobasyon yo Distenge sa ki parèy e diferan ak dezapwobasyon yo nan kontni diskou ou tande yo. yo enpi elimine redondans yo. Distenge ekspoze fè yo ak • Nosyon sou ekspoze opinyon yo. refòmilasyon e redondans. • Mak ki tradwi sibjek- Repere ak entèprete non-vèbal tivite ak mask ki la. kache l. A pati done ou seleksyone, elabore yon diskou koyeran ki • Valè silans, jès, chita sou yon plan klè e adapte mimik ak pou destinatè a. entonasyon. • Karakteristik epsikilojik, sosyal, entèlektyèl de yon destinatè.  SITYASYON KOMINIKASYON ORAL POU TRAVAY NAN KATRYÈM ANE SEGONDÈ Pou abòde osinon pou kapab atenn konpetans yo, pwogram nan pwopoze pou bay sitiyasyon kominikasyon ki nan 2 pwochen paj yo priyorite : Ekspoze/kont-randi Konpetans Konesans nesesè Koute :O • Pran nòt sou pawòl lòt moun e site yo evantyèlman • Mòd diskou rapòte ; (nan yon deba oubyen ekspoze) ; • Ekriti abreje, senbòl, nominalizasyon ; • Distenge sa ki parèy e diferan nan diskou ou tande yo • Nosyon sou refòmilasyon e redondans ; enpi elimine redondans yo ; • Mak ki tradwi sibjektivite ak mas ki kache l; • Distenge fè ak opinyon ; • Kantite, lòd e fòs agiman yo; • Repere mannèv yon lòt entèvenan e entèprete non vèbal • Valè silans, jès, mimik ak entonasyon. li. Pale : — • Pran la pawòl pandan 15 minit oswa plis devan • Asonans ak konklizyon tou brèf ; pwofesè a ak klas la nan yon ekspoze ki adapte a • Plan diskou a e prizankont karakteristik epsikolojik, sosyal, oditwa a. (Prezante yon zèv literè oubyen yon tèm) ; entèlektyèl, nivo langaj destinatè a; • A pati done ou seleksyone elabore yon diskou koyeran • Mwayen lengwistik e paralengwistik pou enplike destinatè a; ki chita sou yon plan klè e adapte pou destinatè a ; • Devlopman tèz ak divès tip agiman; • Itilize estrateji ki ap atire byenveyans oditè a, kenbe • Fè ak opinyon; atansyon li : • Ton, jès, mimik elatriye. 1)Sipò tankou chema, tablo, retwopwojektè, manyetofòn, el… 2)Rejis lang ki nan nivo oditwa a. Enplike pèsonèlman nan diskou oubyen rete net. Deba Konpetans Konesans nesesè Koute :O • Pran nòt sou pawòl lòt moun e site yo evantyèlman; • Mòd diskou rapòte; • Repere mannèv lòt entèvenan pou l defann tèz pa li; • Ekriti abreje, senbòl, nominalizasyon; • Reyaji pèsonèlman sou opinyon yon entèvenan avanse e • Kantite, lòd, fòs agiman yo; montre akò w ou dezakòw. • Jès pou eksprime akò, dezakò, rezèv. Pale : —. • Detèmine plan deba a; • Entwodiksyon, devlopman, moman pou pran lapawòl, konklizyon; • Chwazi tèz ak kèk agiman pou soutni tèz ou vle defann • Diferans ant tèz ak agiman; nan; • Mwayen lengwistik (koyerans, konstriksyon gramatikal pou enonse • Itilize estrateji ki ap kenbe atansyon oditwa a: bon agiman); Sipò pou apiye agiman; • Ton, wotè vwa, jès, mimik, el… Rejis lang pou ranfòse agiman yo.  PWOFIL ELÈV KATRYÈM ANE SEGONDÈ KÒM LOKITÈ 1. KARAKTERISTIK SITIYASYON KOMINIKASYON ORAL • Pou eleman non vèbal li chwazi pou kominikasyon NAN YON EVALYASYON SOMATIF an (entonasyon, vitès, volim, jès, dokiman, sipò) Sitiyasyon kominikasyon an dwe presize pou elèv la eleman sa Koyeran (kritè de baz) yo : Diskou elèv yo koyeran si destinatè a ka suiv san difikilte • yon entansyon kominikasyon; pwogresyon diskisyon, deba, kontrandi, ekspoze a : • yon tèm osinon yon chwa pami plizyè tèm ; eleman nesesè pou pèmèt konpreyansyon yo la ; • tip pratik kominikasyon oral (deba, ekspoze, kont- li byen soutni tèz li ak bon agiman ; randi) rejis lang lan annakò ak egzijans sitiyasyon kominikasyon an. Konsiy yo dwe presize tou: Respè konsiy yo (kritè pèfeksyonnman) • Moman ak dire kominikasyon an; Elèv la dwe : • Resous ki otorize pou itilize. Respekte tan li te genyen pou li pale ; Sèvi sèlman ak resous otorize yo. BAZ POU EVALYASYON Adapte sitiyasyon kominikasyon an (kritè de baz) Diskou elèv la adapte si li respekte eleman sa yo v Enfòmasyon li transmèt yo pèmèt : • aprofondi, nyanse, ilistre ou jistifye opinyon li sou yon zèv literè ou sou yon tèm li prezante ; • eksplike yon afimasyon, yon reyalite, oubyen yon fenomèn • defann yon tèz ak bon agiman. v Enfòmasyon yo pran ankonsiderasyon karakteristik destinatè a ak tout reyaksyon li v Diskou elèv la pwovoke enterè destinatè a : • Pou fason li chwazi mo ak fraz li yo ;  KOMINIKASYON EKRI : LEKTI ZÈV LITERÈ Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konpetans lan 2. Apresye yon zèv literè ekri an 1. Woman Anseyan an ap asire mizannèv kreyòl, pote jijman sou li, konpetans lan ak yon ansanm reflechi sou valè estetik li. travay koyeran yo rele sekans. • Repere jijman valè eksplisit • Enplisit Sekans yo ka asosye lekti, . e enfere valè enplisit ki nan • Endis ekriti, oral ak etid sou lang lan. woman an Woman, kòm objè etid ka kouvri youn ou plizyè sekans • Apati konpòtman, pawòl ak • Enplisit pou yon dire douz (12) à kenz panse yon pèsonaj, enfere (15) zè. Anseyan an ka chwazi • Konesans leksikal anrapò ak youn ou de (2) woman karakteristik epsikolojik, epsikoloji, sosyoloji, etik, sosyal, etik ou ideyolojik li akonpaye ak tèks e dokiman ideyoloji konplemantè. • Kèk nosyon sou epsikoloji, sosyoloji, etik, ideyoloji Etandone lekti se yon objektif priyoritè, fòk nou ankouraje elèv yo li anpil. Ekstrè zèv • Bay reyaksyon pèsonèl sou • Menm konesans ak sa ki pi literè, men tou yon zèv yon tèz, yon sistèm valè, devan an annantye. sou konpòtman yon pèsonaj Nou dwe pèmèt èlèv yo apwofondi metriz de (2) fòm • Enfere e analize relasyon • Konesans sou rapò ant pèsonaj lekti : lekti analitik e lekti ant yon naratè eksteryè lan ak naratè a, fokalizasyon… nètale. istwa ak pèsonaj yo (anpati, disonans, ironi…) Lekti nètale a se yon premye lekti ki lib, dirèk e ki pèmèt sezi sans tèks ak karakteristik • Eksplike rezon boulvèsman lòd kwonolojik (retou • Konesans sou zafè tan nan resi jeneral li san okenn analiz detaye sou tèks la. annaryè, antisipasyon)  Se youn nan mwayen ki ka fè • Rekonèt trè karakteristik • Eleman ki defini divès kalte jan elèv yo pran gou pou lekti. lan divès kalte woman literè tankou: nouvèl, woman Lekti sa a, elèv yo ka pratike l sosyal, epsikolojik, peyizan, nan klas la tankou lakay yo. elatriye. Konsènan lekti analitik la li dwe pèmèt elèv yo konstwi de • Tabli relasyon ant yon zèv • Konesans ekstèn sou istwa fason detaye siyifikasyon tèks. ou etidye ak yon kouran literè. Retrase atravè yon zèv Se ak yon ansanm zouti, lekti literè ou atistik sa a posib. literè istwa literati kreyòl la. Zouti sa yo, anseyan ka prepare yo sèl oubyen an gwoup. Yo dwe prezante tèks la ak tout otè li e sitiye woman an nan kontèks literè, istorik e sosyal li. Sekans aprantisaj yo dwe enstale ka elèv la konpetans pou l metrize : Istwa a ki genyen kat (4) eleman enpòtan:entrig, pèso- naj, reprezantasyon tan, repre- zantasyon espas. Narasyon an ki konsène: konpozisyon, otè ak naratè a, fokalizasyon, modalizasyon. Valè ki nan woman atravè vizyon sou lemonn nan ak ideyoloji. Kòpis: Jacques Roumain. Mèl lawouze douvanjou. Tradiksyon an kreyòl ayisyen, Clotaire Saint-Natus, Éditions Henri Deschamps. Frankétienne. Dezafi. Port-au-Prince, Éditions Fardin, 1975. (A compléter…)  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konpetans lan 2. Apresye yon zèv literè ekri an 2. Fab Anseyan an ap asire mizannèv kreyòl, pote jijman sou li, konpetans lan ak yon travay l reflechi sou valè estetik li. • Degaje aspè ki karakterize • Aspè majè ki karakterize fab : ap reyalize sou fòm sekans. . yon fab 1) Resi tou kout ki baze sou Fab la ka kouvri de (2) sekans agimantasyon endirèk ; ki ka dire 6 zè d tan. Sa ki pi enpòtan nan etid fab la se 2) Kontni enplisit ; degaje nan yon resi tou kout 3) Refleksyon didaktik ki vini yon agimantasyon endirèk ak yon moral ; ansanm ak yon moral. 4) Nati senbolik fab Youn nan meyè fason pou n travay fab nan klas la, se angaje elèv yo, yon fwa nou fin • Metrize eleman ki pèmèt yo • Orijin antik fab prezante otè a nan kontèks konprann kontèks yo ekri • Evolisyon fab nan literati kreyòl literè, sosyal e ekonomik, nan yon fab e sezi anje li yo. yon vrè deba. Pa bliye fab rete • Moral e sosyete yon istwa pou konvenk. Kidonk • Istwa literè se youn nan premye zouti pou etidye agimantasyon. Pou enstale konpetans sou etid fab • Mennen yon etid konpare • Kontèks redaksyon ka elèv yo, anseyan yo ka sou de (2) fab. • Entekstyalizasyon pwopoze sekans ki kouvri alafwa ekspresyon oral, lekti, ekriti. Paregzanp yon travay • Idantifye pwosede estilistik • Agimantasyon sou rekriti yon fab, ka kòmanse yo itilize nan fab. ak yon aktivite lekti, fè objè • Vèsifikasyon yon deba nan klas pou l tèmine • Pèsonifikasyon ak yon travay ekri. • Diskou rapòte • Dyalòg • Rekri yon fab defason pou • Diferan fòm itilize pou rekri chanje moral otè ki ekri l la yon tèks te ba li. • Sitiyasyon • Kòmantè • Enfliyans • Pawodi • Pastich  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konpetans lan 2. Apresye yon zèv literè ekri an 3. Pwezi kreyòl, pote jijman sou li, • Repere, nan yon powèm ou • Fonksyon powetik atravè Jwèt Anseyan ap asire mizannèv reflechi sou valè estetik li. konnen oubyen ou pa fonetik yo (rim, asonans, aliteras- konpetans lan apati yon . konnen otè li, kritè ki ka yon). ansanm koyeran aktivite sou pèmèt ou idantifye nan ki fòm sekans. Sekans yo ka dire kouran literè osinon atistik Jwèt gramatikal yo ak sentak- ant 6 a 8 èd tan. Anseyan an ka li soti. Retrase atravè yon sik yo (envèsyon, repetisyon chwazi yon ansanm tèks baze zèv literè istwa litarati yon menm estrikti, repatisyon sou yon tèm tankou: lanmou kreyòl la. sengilye ak pliryèl). pou lapatri, lapè, linyon, tèt Jwèt leksikal yo (paralelis ak ansanm, vi sosyal… opozisyon, repetisyon, pèsoni- fikasyon, chan leksikal, polise- Pou enstale konpetans lan ka mi, konotasyon, konparezon, elèv yo, apa ansanm zouti sou metafò…) pwezi ak sou otè yo, anseyan, dwe mennen entèvansyon l sou Jwèt ritmik yo (koup, kadans, de (2) aspè majè: anjanbman). 1- Sitiye tèks la nan kontèks evolisyon istwa pwezi kreyòl ann Ayiti. 2- Analize estrikti tèks la e • Detèmine nan yon tèks • Konesans sou istwa pwezi rapò ant fòm ak siyifikasyon pwetik sa ki parèt nouvo kreyòl ann Ayiti. Retrase atravè pou pèmèt elèv yo degaje osinon ki kite tradisyon ak yon zèv literè istwa litarati travay powetik ki reyalize sou prensip nou jwenn nan kreyòl la. lang kreyòl la ka powèt pwezi. ayisyen yo. Kòpis: gwoupman tèks pwetik depi kòmansman istwa pwezi ann Ayiti jiska jodi a.  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konpetans lan 2. Apresye yon èv literè ekri an 4. Teyat kreyòl, pote jijman sou li, reflechi sou valè estetik li. • Li yon pyès teyat oubyen • Etidye kominikasyon teyatral . yon estrè pou pwopoze yon • Etidye konvansyon ak pwosede mizansèn, yon dekò,… teyatral yo : Kou teyat, apate, kipwoko, Monològ (an absans tout naratè yo, li ka sèvi pou fè konnen ‘‘panse sekrè’’ yon pèsonaj oubyen rakonte sa ki ap pase deyò sèn nan) ; Sèn ekspozisyon. • Etidye langaj teyatral • Rapò ant pèsonaj yo • Wòl yon dekò (vizyèl ak sonò) ekleraj, kostim yo, makiyaj, akseswa yo,… • Opsyon mizansèn  Jan tèks pou fè lekti nan katriyèm ane sekondè Pou reyalize konpetans yo, elèv katriyèm ane segondè yo va pratike lekti nètale ak analitik : woman, fab, pwezi, pyès teyat. Anseyan an gade tout libète l pou li fè elèv yo li tèks ekri an kreyòl ou tradwi an kreyòl. Li kapab chwazi si li vle trete yon tèm ekstrè zèv plizyè ekriven. Sa ki enpòtan sitou, nan katriyèm ane a elèv yo dwe li youn (1) ou de (2) woman annantye pou lane a. Nan kad preparasyon kou li yo, anseyan an dwe prevwa kèk zouti tankou griy, tablo ki ka fasilite lekti yo pou elèv yo. Li dwe founi elèv yo tout eksplikasyon, osinon ede yo konprann konesans ki nesesè pou yo reyalize yon konpetans kòm paregzanp: enplisit, endis, tan nan resi, fokalizasyon, elatriye. Pou pèmèt elèv yo fè pratik lekti, anseyan an ankouraje yo li non sèlman nan klas la men tou lakay yo. Woman Konpetans espesifik Konesans nesesè ¹ Tabli relasyon ant yon èv ou etidye ak yon kouran literè ou atistik ; ¹ Konesans ekstèn sou istwa literè an kreyòl ; ¹ Rekonèt trè karakteristik lan divès kalte woman; ¹ Eleman ki defini divès kalte jan literè tankou: woman sosyal, epsikolojik, peyizan, elatriye ; ¹ Apati konpòtman, pawòl ak panse yon pèsonaj, enfere karakteristik epsikolojik, sosyal, etik ou ideyolojik li; ¹ Enplisit ; ¹ Konesans leksikal anrapò ak epsikoloji, etik, ideyoloji ; ¹ Eksplike rezon boulvèsman lòd kwonolojik (retou annaryè, antisipasyon); ¹ Konesans nan zafè tan nan resi ; ¹ Enfere e analize relasyon ant yon naratè eksteryè lan istwa ak ¹ Konesans sou rapò ant pèsonaj ak naratè a, fokalizasyon ; pèsonaj yo (anpati, disonans, ironi…); ¹ Menm konesans ak sa ki vini an twazyèm nan ; ¹ Bay reyaksyon pèsonèl sou yon tèz, yon sistèm valè, sou konpòtman yon pèsonaj; ¹ Enplisit ; ¹ Repere jijman valè eksplisit e enfere valè enplisit ki nan woman an. ¹ Endis. Fab Konpetans espesifik Konesans nesesè ¹ Degaje aspè ki karakterize yon fab; • Aspè majè ki karakterize fab : 1) Resi tou kout ki baze sou agimantasyon endirèk ; 2) Kontni enplisit ; ¹ Metrize eleman ki pèmèt yo konprann kontèks yo ekri yon fab e 3) Refleksyon didaktik ki vini ak yon moral ; sezi anje li yo ; 4) Nati senbolik fab. ¹ Mennen yon etid konpare sou de (2) fab ; • Orijin antik fab • Evolisyon fab nan literati kreyòl • Moral e sosyete • Istwa literè • Kontèks redaksyon • Entètekstyalizasyon ¹ Idantifye pwosede estilistik yo itilize nan fab; • Agimantasyon • Vèsifikasyon • Pèsonifikasyon • Diskou rapòte • Dyalòg ¹ Rekri yon fab defason pou chanje moral otè ki ekri l la te ba li. • Diferan fòm itilize pou rekri yon tèks • Sitiyasyon • Kòmantè • Enfliyans • Pawodi • Pastich Pyès teyat Meyè rezon pou etidye teyat, se jwe pyès la. Se sa ki fè nan kad etid teyat nan lekòl, li enpòtan pou jwe pyès yo, fè mizansèn yo : mizansèn kèk ekstrè nan klas, òganizasyon espektak, videyo sou kèk pyès teyat elatriye. Nan katriyèm ane segondè, yo jwe sitou dram sosyal. Anseyan ka fè jwe lòt tip pyès, si se gou ak enterè elèv yo. Konpetans espesifik Konesans nesesè • Li yon pyès teyat oubyen yon estrè pou pwopoze yon mizansèn, • Etidye kominikasyon teyatral ; yon dekò,… • Etidye konvansyon ak pwosede teyatral yo : Kou teyat; Apate; Kipwoko; Monològ (an absans tout naratè yo, li ka sèvi pou fè konnen ‘‘panse sekrè’’ yon pèsonaj, oubyen rakonte le hors scène) ; Sèn ekspozisyon ; • Etidye langaj teyatral ; • Rapò ant pèsonaj yo ; • Wòl yon dekò (vizyèl ak sonò) ekleraj, kostim yo, makiyaj, akseswa yo,… • Opsyon mizansèn. Pwezi Konpetans espesifik Konesans nesesè 5. Pwezi • Repere, nan yon powèm ou konnen oubyen ou pa konnen • Fonksyon powetik atravè Jwèt fonetik yo (rim, asonans, aliteras- otè li, kritè ki ka pèmèt ou idantifye nan ki kouran literè yon). osinon atistik li soti. Retrase atravè yon zèv literè istwa literati kreyòl la. Jwèt gramatikal yo ak sentak- sik yo (envèsyon, repetisyon yon menm estrikti, repatisyon sengilye ak pliryèl). Jwèt leksikal yo (paralelis ak opozisyon, repetisyon, pèsoni- fikasyon, chan leksikal, polise- mi, konotasyon, konparezon, metafò…) Jwèt ritmik yo (koup, kadans, anjanbman). • Detèmine nan yon tèks pwetik sa ki parèt nouvo osinon ki • Konesans sou istwa pwezi kreyòl ann Ayiti. kite tradisyon ak prensip nou jwenn nan pwezi. • Retrase atravè yon zèv literè istwa litarati kreyòl la.  PWOFIL ELÈV KATRIYÈM ANE SEGONDÈ KÒM LEKTÈ 1. KARAKTERISTIK SITYASYON LEKTI NAN KAD v Degaje estrikti ak kontni tèks la Naratif : YON EVALYASYON SOMATIF • dekouvri istwa a • idantifye enonsyatè tèks la. 1.1 Elèv la dwe jwenn nan sityasyon lekti a eleman sa a yo: v Powetik : v Entansyon lekti tèks la (ou Anje); • dekouvri tèm powèt la devlope v Youn ou plizyè tèks (ekstrè zèv) ki ka soti nan: • tabli rapò ant fòm powetik la • woman e sans tèks la. • fab • pwezi v Deskriptif : • pyès teyat • rekonèt sijè ki dekri a. v Youn ou plizyè kesyon oubyen tachŒ ki gen • rekonèt eleman yo dekri yo. rapò ak tèks yo; • tabli rapò ant eleman yo dekri yo. v Tout resous ki nesesè pou akonpli tach ki gen rapò ak tèks la (ransèyman sou otè a ak epòk li, 1.1 Degaje òganizasyon tèks la) plan, kat geyografi, leksik espesyalise, el…) v Nan tèks naratif : • rekonstwi plan tèks la. 1.2 Apa sa, konsiy yo dwe presize: • distinge yon istwa imajinè ak yon istwa reyèl. v tan ki prevwa pou travay la fèt v tout dokiman (liv, diksyonè, gramè, lis mo • rekonèt eleman pwogresyon ki tabli koyerans vokabilè, el…) ki otorize pou reyalize tach la. tèks la. • Rekonèt pasaj lòt tip tèks (deskriptif, 2. BAZ POU EVALYASYON agimantatif, el…) nan tèks la e rekonèt enterè yo. 1. Konstwi sans tèks la (Kritè de baz) v Nan yon tèks powetik : • disène eleman ki sèvi pou òganize tèks la. • rekonèt eleman pwogresyon ki tabli koyerans Œ Kesyon oubyen tach an rapò ak lekti yon tèks ta dwe fèt alekri. Nan sans tèks la. sa, fò tach yo gen kèk kesyon pou devlope, paragraf pou ekri tankou yon rezime.  v Nan yon tèks deskriptif : • rekonstwi plan tèks la. • rekonèt pwogresyon enfòmasyon ki tabli koyerans tèks la • rekonèt nan tèks la pasaj ki opinyon ak pasaj ki se fè reyèl yo dekri. 1.2 Disène pwennvi ki adopte nan tèks la • rekonèt pwennvi otè a. • degaje imaj destinatè a nan tèks la • disène valè (kiltirèl, sosyal, politik) ki nan tèks la. • dekouvri anje tèks la 2. REYAJI AK TÈKS LA (Kritè pèfeksyonman) 1) Pran pozisyon pèsonèl parapò ak tèks la • evalye nan ki mezi tèks la (kontni, òganizasyon, pwennvi, bi) ouvri davantaj lespri lekti a e satisfè oubyen bezwen imajinasyon li oubyen konpreyansyon yon reyalite. 2) Eksprime reyaksyon a tèks la.  ISTWA LITERATI KREYÒL Konpetans Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konpetans lan 3. Retrase atravè yon zèv literè • Montre kouman istwa • Kontèks istorik, literè. Anseyan an ap asire mizan- istwa literati kreyòl la. literati kreyòl la ka • Mòd apresyasyon zèv literè. nèv konpetans lan chak . pote limyè sou yon fwa li genyen zèv yon ekri- zèv kreyòl. ven ki ekri an kreyòl pou li etidye. Kidonk se yon • Repere fòm literati ansèyman sistematik istwa • Oraliti. kreyòl la pran depi li literè li dwe fè nan kad tra- • Literati. kòmanse jis jodi a. vay l ap fè sou literati kre- yòl la. Bi pou anseyan vize, se yon kote, fè elèv yo kon- • Idantifye fòm literati prann nesesite pou yo kon- kreyòl la pran nan lòd • Istwa ak devlopman literati nen istwa literati kreyòl la kronolojik. kreyòl depi lakoloni jiska e yon lòt kote, twouve jodi a. kouman pou li pèmèt yo • Premye tèks lang kreyòl la. jwenn repè tankou mo kle • Literati oral. ki karakterize yon epòk. • Premye liv ekri an kreyòl. Pou evite yon ale mennen • Demaraj literati lang kreyòl vini, anseyan an dwe fè se- • Idantifye otè yo, sa yo la. reprezante nan istwa kans li prepare yo mache literati kreyòl la. ak pwogresyon kronolojik • Byografi otè yo. literati kreyòl la. Sa pa vle • Mouvman, tandans. di li pa ka fè yon retou an- • Kontèks istorik, sosyal, naryè pou li mountre kon- politik, ekonomik. tinuite, evolisyon ki gen • Tabli paralèl ki genyen ant istwa nan istwa literati kreyòl la. literati kreyòl ak devlopman lang kreyòl la. • Evolisyon lang kreyòl la. Pou ede elèv yo jwenn • Nesans ak devlopman literati motivasyon nan istwa lite- kreyòl la. rati kreyòl la, anseyan an ka itilize kèk zouti tankou: friz kronolojik ke li afiche sou mi klas la ak divès kolòn (syèk, non mouvman an, mo kle, mo ekriven yo).  KOMINIKASYON EKRI : EKRITI DIVÈS KALITE TÈKS AGIMANTATIF : ESÈ, KÒMANTÈ, DISÈTASYON Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konesans lan 4. Planifye e redije ekri agi- 1. Esè mantatif tankou esè, kòman- • Li e entèprete sijè a • Tèm (sijè) Anseyan an ap sire mizan- tè, disètasyon an relasyon ak nèv konpetans lan toudabò zèv yo etidye yo e nan respè • Tèz (pwennvi) alokazyon lekti divès tèks ki gramè ak òtograf lang fè objè etid nan klas la. Li kreyòl la. • Degaje pwoblematik la • Demach dyalektik ap atire atansyon elèv yo • Chema tèz / antitèz sou estrikti tèks yo, fè yo dekouvri nosyon tankou : • Elabore yon plan • Klasman lide tèm (sijè), tèz (pwennvi), agiman, makè relasyon yo, • Distenksyon ant tèz, agiman, kivedi konektè lojik yo ki egzanp asire koyezyon ak koyerans tèks yo. Se diferan nosyon • Degaje yon sentèz • Valè tip agiman ak konsèp sa yo, elèv yo gen pou mobilize nan pwosesis • Redije yon bouyon planifikasyon e redaksyon • Teknik pou redaksyon : tèks agimantatif tankou esè, • Entwodiksyon entwodiksyon, devlopman, kòmantè e disètasyon. • Devlopman konklizyon • Konklizyon • Paragraf e alineya • Konektè lojik • Reli e korije • Koyerans • Gramè • Òtograf  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konesans nesesè Mizannèv konesans lan 4. Planifye e redije ekri agi- 2. Kòmantè mantatif tankou esè, kòman- tè, disètasyon an relasyon ak • Li e konprann yon tèks • Lekti lineyè (nètale) Answit, pou enstale konpe- zèv yo etidye yo e nan respè tans lan, anseyan an dwe • Lekti analitik gramè ak òtograf lang kreyòl favorize planifikasyon plizyè la. • Idantifikasyon tip tèks sitiyasyon ekriti. Tèks agi- mantatif yo rete yon kategori • egzèsis konplèks ki egzije Elabore yon plan koyeran e lojik • Metòd apwòch plan tèks plizyè konpetans. • Klasman lide Se pwogresivman pou konpe- • Redije yon bouyon • Teknik pou redaksyon tans sa yo enstale ka elèv yo. • Entwodiksyon entwodiksyon,devlopman, Se meyè fason pou yo metrize konklizyon demach ki ka pèmèt yo • Devlopman elabore yon tèks koyeran sou • Konklizon • Paragraf e alineya divès tèm (anviwònman, • Konektè lojik sosyete, solidarite, lapè, el…) pwofite de konesans yo akeri sou lang, tèks ak kilti kreyòl • Reli e korije • Koyeran la e sitou reflechi sou pratik • Gramè ekriti pèsonèl yo. • Òtograf  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konpetans nesesè Mizannèv konpetans lan 4. Planifye e redije ekri agi- 3. Disètasyon mantatif tankou esè, kòman- tè, disètasyon an relasyon ak • Konprann yon sijè • Diferan tip desètasyon Anfen, anseyan yo dwe ede zèv yo etidye yo e nan respè elèv yo metrize metodoloji pou gramè ak òtograf lang kreyòl yo ekri yon tèks agimantatif e • Chèche ide (mobilize konesans • Diferan tip dokiman la. ak eksperyans; konsilte ouvraj re- inisye yo egalman nan teknik ferans nan bibliyotèk, sou entènèt, • Analiz dokiman rechèch keseswa nan bibliyo- entèvyouve moun, espesyalis) • Rechèch dokimantè grafi oubyen sou entènèt. • Elabore yon plan ki koresponn • Diferan tip plan ak yon sijè • Asosyasyon plan ak sijè • Ajansman enfòmasyon • Itilize agiman pètinan e apro- • Diferan tip agiman priye • Òdone e devlope agiman yo ak • Distenksyon ant tèz, tout egzanp agiman e egzanp • Redije entwodiksyon, de- • Teknik pou redaksyon : vlopman ak konklizyon entwodiksyon, devlopman ak konklizyon • Paragraf ak alineya • Konektè lojik • Reli e korije • Gramè ak Òtograf • Ekspresyon rapò lojik yo • Koyerans  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konpetans nesesè Mizannèv konpetans lan 4. Planifye e redije ekri agi- 4. Gramè mantatif tankou esè, kòman- Rive nan katriyèm ane tè, disètasyon an relasyon ak • Metrize e aplike règ òganiza- ¹ Fonksyon segondè, elèv yo sipoze zèv yo etidye yo e nan respè syon ak fonksyonman gramè, fraz • sijè genyen yon bon metriz gramè ak òtograf lang kreyòl tankou gramè tèks. gramè ak òtograf kreyòl la. la. • konpleman Pou asire mizannèv • epitèt konpetans sa yo nan nivo sa • Obsève e itilize òganizasyon divès tip ak fòm fraz. • atribi a, anseyan an ap favorize aprantisaj gramè fraz tankou ¹ Tip fraz gramè tèks dwe fèt anmèmtan. • Evalye sans divès tip ak fòm Se nan moman elèv la ap • deklarativ pratike lekti osinon ekriti pou fraz ka pote nan yon tèks. • entèwogativ envite li obsève estrikti lang • eksklamativ lan, konstriksyon sentaksik yo. • Obsève e evalye divès kalte Li dwe pwofite pou li evalye fraz ki pèmèt eksprime kondisyon, • emperativ sans fraz la e wòl li jwe nan kòz, konsekans, bi, konsesyon, el... tèks la parapò pwogresyon ¹ Fòm fraz enfòmasyon ak koyerans tèks • Obsève fonksyonman e evalye • afimativ la. Aprann elèv yo dekouvri wòl diskou rapòte nan yon tèks. • negativ sans mo yo dapre fonksyon yo nan yon fraz. •anfatik • Obsève e itilize divès makè ki ¹ Ede elèv yo dekouvri nan sèvi pou mare lide nan yon tèks. tèks lekti yo diskou rapòte ¹ Fraz sibòdone yo (dirèk ou endirèk) ak • relativ tout mak ki karakterize yo • konpletiv (vèb ki entrodui yo, ponktyasyon, fraz ki • sikonstansyèl dekoupe ladan yo). • tan • koz  • konsekans • bi ¹ Montre elèv yo kouman • opozisyon diskou rapòte a selon li • konsesyon dirèk oubyen endirèk li fè naratè a efase tèt li pou li • kondisyon kite lòt pale (dirèk) osinon li ¹ Divès gwoup nan yon fraz: fè naratè a entèvni • gwoup non (endirèk). • gwoup vèb ¹ Li enpòtan pou pòte elèv yo • gwoup advèb obsève e konprann wòl • gwoup prepozisyonel makè yo (oubyen konektè yo) jwe nan mare lide nan ¹ Divès fòm diskou rapòte: yon tèks. Fè yo dekouvri • dialòg nan yon resi; divès sans makè sa yo • monològ; genyen: • sitasyon • adisyon • mo ant gimè • bi ¹ Diskou dirèk ou endirèk • el… ¹ Montre elèv yo divès teknik ¹ Konstriksyon diskou rapòte lang nan genyen pou li reprann yon enfòmasyon ¹ Mak òganizasyon tèks la nan yon tèks. ¹ Makè relasyon • Sibstiti leksikal • relasyon semantik • Sibstiti gramatikal • fonksyon sentaksik. ¹ Sibstiti leksikal ¹ Sibstiti gramatikal.  Konpetans jeneral Konpetans espesifik Konpetans nesesè Mizannèv konpetans lan 4. Planifye e redije ekri agi- 4. Òtograf mantatif tankou esè, kòman- tè, disètasyon an relasyon ak • Metrize e itilize òtograf kreyòl ¹ Règ ekriti divès fòm Pou sa ki konsènen òtograf zèv yo etidye yo e nan respè la nan divès sitiyasyon kominika- kontraksyon: kreyòl la, anseyan pa gen pou gramè ak òtograf lang kreyòl syon ekri. • Leksikal li fè yon aprantisaj sistematik. la. Entrene elèv yo obsève divès • Gramatikal mak òganizasyon nan tèks yo: • dispozisyon grafik • jan karaktè yo (gra, • Aplike prensip òtograf kreyòl ¹ Siy ponktyasyon italik, gwo lèt, ti lèt) la. • paragraf, tit, soutit • Metrize e aplike siy grafik Pwofite tout okazyon kote elèv kreyòl la: ponktiyasyon, aksan, ¹ Aksan yo ankontak ak ekri (lekti tèks) tipografi. pou ranfòse konesans li. Se ¹ Siy tipografik sitou nan sitiyasyon pwodiksyon tèks pou anseyan ede elèv yo pran konsyans de • Kapab konsilte e itilize liv divès kalte règ fonksyònman referans tankou gramè ak diksyonè ¹ Sistèm òtograf kreyòl ayisyen lang kreyòl la nan pou korije fot nan yon tèks ekri. an. kontraksyon leksikal. Fè elèv yo obsève siy ponktyasyon yo nan fraz, nan tèks menm jan ak aksan yo (aksan fòs), siy tipografik tankou gimè, krochè, parantèz, el…  Jan ak tip tèks pou pwodiksyon ekri nan katriyèm ane segondè Pou reyalize konpetans yo, elèv katriyèm ane segondè a va pratike ekriti agimantatif tankou esè, kòmantè ak disètasyon.. Se yon nesesite pou anseyan an ede elèv yo apropriye nosyon kle sou agimantasyon. Alokazyon aktivte lekti anseyan an a fè elèv yo dekouvri distenksyon ant demontre, konvenk, pèsyade. Li a pwofite pou l familiarize elèv yo ak tèks ki prezante yon sèl pwennvi answit ak tèks ki gen de pwennvi opoze sitou nan kad dialog agimantatif. Men sa ki pi enpotan nan demach la, se pèmèt elèv yo ekri kèk ti tèks baze sou diferan tip rezonman e tip agiman avèk egzanp pou apiye yo. Pou pèmèt elèv yo fè pratik ekriti, anseyan an a ankouraje yo ekri ti tèks kout kote yo va respekte rapò lojik nan prezantasyon agiman san yo pa bliye pwogresyon tematik ki po asire koyerans tèks la. Esè Konpetans espesifik Konesans nesesè • Li e entèprete sijè a • Tèm (sijè) • Tèz (pwennvi) • Degaje pwoblematik la • Demach dyalektik • Elabore yon plan • Chema tèz / antitèz • Klasman lide • Distenksyon ant tèz, agiman, egzanp • Degaje yon sentèz • Valè tip agiman • Redije yon bouyon • Teknik pou redaksyon : entwodiksyon, devlopman, konklizyon • Entwodiksyon • Paragraf e alineya • Devlopman • Konektè lojik • Konklizyon • Koyerans • Reli e korije • Gramè • Òtograf Kòmantè Konpetans espesifik Konesans nesesè 2. Kòmantè • Li e konprann yon tèks • Lekti lineyè (nètale) • Lekti analitik • Idantifikasyon tip tèks • Elabore yon plan koyeran e lojik • Metòd apwòch plan tèks • Klasman lide • Redije yon bouyon • Teknik pou redaksyon entwodiksyon,devlopman, konklizyon • Entwodiksyon • Paragraf e alineya • Devlopman • Konektè lojik • Konklizon • Koyeran • Gramè • Reli e korije • Òtograf Disètasyon Konpetans espesifik Konesans nesesè • Konprann yon sijè • Diferan tip desètasyon • Chèche ide (mobilize konesans ak eksperyans; konsilte ouvraj re- • Diferan tip dokiman ferans nan bibliyotèk, sou entènèt, entèvyouve moun, espesyalis) • Analiz dokiman • Rechèch dokimantè • Elabore yon plan ki koresponn ak yon sijè • Diferan tip plan • Asosyasyon plan ak sijè • Itilize agiman pètinan e apro-priye • Ajansman enfòmasyon • Òdone e devlope agiman yo ak tout egzanp • Diferan tip agiman • Redije entwodiksyon, devlopman ak konklizyon • Distenksyon ant tèz, agiman e egzanp • Teknik pou redaksyon : entwodiksyon, devlopman ak konklizyon • Reli e korije • Paragraf ak alineya • Konektè lojik • Gramè ak Òtograf • Ekspresyon rapò lojik yo • Koyerans  PWOFIL ELÈV KATRIYÈM ANE SEKONDÈ KÒM ESKRIPTÈ II- BAZ POU EVALYASYON 2.1 Adapte a sitiyasyon kominikasyon an Tèks elèv la adapte si tout eleman sitiyasyon kominikasyon an respekte  Aks tematik ak kiltirèl pou etidye nan katriyèm ane segondè Pou devlope konpetans elèv katriyèm ane segondè yo, pwogram nan prevwa kouvri 4 aks tematik e kiltirèl. Anseyan an va chwazi kèk zèv antye osinon yon seri tèks ki pale de menm tèm pou li travay ak elèv yo pandan tout lane a. Anseyan an gade tout libète li pou li chwazi lòd li vle prezante zèv oubyen gwoup tèks yo. Aks 1 : Fab kòm fòm agimantasyon endirèk e istwa moral Aks 2 : Woman e sosyete Aks 3 : Powezi atravè kèk tèm (sosyal, solidarite, inyon, libète, el.) Aks 4 : Teyat e dyalòg agimantatif Demach Chak aks va etidye : • Oswa yon zèv ann antye ak yon gwoupman kèk ekstrè zèv kòm konpleman; • Oswa yon gwoupman kèk ekstrè zèv. Sa ki enpòtan se pa ofri elèv yon kantite zèv nan chak aks yo, se pèmèt yo pito pran kontak ak yon seri zèv, yon seri ekstrè ki fòme yon sekans koyeran e ki ouvri yon pòt bay elèv la pou li konprann istwa literati kreyòl la. Paregzanp: • Pou aks 2 : “Woman e sosyete ” , anseyan ka chwwazi yon woman annantye e li konplete l ak kèk ekstrè de diferan womansye. • Pou aks 3 : “Powezi atravè kèk tèm (sosyal, solidarite, inyon, libète, anviwònman, el.)”, anseyan ka chwazi pou gwoupman yon ansanm tèks de diferan ekriven nan diferan epòk. Nou rele gwoupman tèks, yon ansanm tèks ki trete yon tèm, yon jan, yon mòd ekriti. Li kapab tou yon zèv ann antye, evolisyon yon jan osinon yon fòm literè, evolisyon yon otè, elatriye … Lis zèv, otè, liv literati pou lekòl segondè  GLOSÈ Agiman :Se yon eleman nan yon rezonman lojik ki vize pwouve yon Antonim :Se kontrè sinonim, antonim se yon mo ki gen sans li tèz ak demonstrasyon ki di ke li vrè. Kontrèman ak egzanp la, agiman opoze ak yon lòt. an abstrè, anlè-anlè, se yon lide, yon jistifikasyon. Li fòmile byen klè. Egz : Piti → gran ; Anpil → de-twa Li byen makonnen ak tèz la, li kore ak egzanp presi e korèk. Li pa yon ka patikilye. Li jeneral. Apate : Yon pawòl kout kout, ke yon moun konn itilize nan teyat san moun li ap pale avèk li pa remake sa. Agimantasyon :Plizyè lide ki logik ki mache ansanm nan sa yo vle di, pou pwouve ou demontre yon panse, yon tèz, ou nenpòt ki lòt bagay. Asonans : Lè yon vwayel repete plizyè fwa nan yon gwoup mo Egz: kèk lyen lojik. Egz: dwèt nou se bagèt, chak kout tanbou se limyè Alegori : Pèsonifikasyon yon lide ki imajinè. Egz : Lè Ayiti te Ayiti, Bilengwis : Pale de lang Reken yo pa t konn fete Byografi : Liv ki rakonte lavi yon moun. Aliterasyon : Lè youn oswa plizyè konsòn repete plizyè fwa nan yon gwoup mo. Blazon : Powèm ki dekri yon pati kò moun. Egz : Nan tan tam ta ka tann tan. Chan leksikal : Yon ansanm mo (vèb, adjektif, advèb) ki gen Anafò : Lè yon mo oswa yon ekspresyon repete plizyè fwa nan relasyon ak yon tèm kòmansman yon fraz oswa vè. Egz : la perèz ; pè, la terè. Egz: tanbou sila-a Chan semantik : Tout kalte sans yon mo ka genyen se dife lan chan kann Egz :Chan semantik mo « fè » regroupe tout sans ke vèb sa ka genyen (fabrike, konstwi, reyalize). tanbou sila-a se tanbou revolisyon Chyasm: De tèm ki nan yon fraz kote yo chak gen yon sans diferan se tanbou libète (Paul Laraque) Egz: L ap gade toupatou san l pa janm wè anyen. Derivasyon : Teknik ki pèmèt ou fòme yon mo nouvo avèk yon mo de Antitèz: De mo ki gen sans opoze nan yon menm fraz baz. Egz : jou sa a solèy la te frèt Egz : chaje, de/chaje, re/chaje Gramè tèks : Etidye ki estrikti règ gramè yo andan yon tèks. Oganizasyon ak anchènman fraz yo. Efemis: Fòmilasyon adousi yon lide ki te ka parèt twò brital. Egz: Li t ap soufri twòp, li kite sa (mouri) Ipèbòl: Egzajerasyon nan chwa mo yo Egz: Li fimen tankou dragon. Enfòmatif : ki bay enfòmasyon sou yon moun ou sou yon bagay. Egz : a) Jak se pitit Pye Iwoni: Mokri, kontrè sa w panse b) Andre koupe kann nan. Egz : Mèsi pou bèl chedèv sa a ! Emetè : Moun ki pwodui mesaj la. Jan : Kategori ke yo plase yon èv literè. Genyen kat (4) : Roman, pwezi, teyàt, literati… Enimerasyon - akimilasyon: Repete youn dèyè lòt yon seri tèm Egz: Lè m rive nan fèt la, m jwenn bweson, lamanjay, bèl flè… Kaligram: Powèm ke dispozisyon kontini vè yo reprezante bagay l ap pale de li a. Enonse : Mesaj oral ou byen ekri. Konektè : Mo ki presize relasyon nan diferan etap yon diskou, yon Enonsyasyon : Pwodui yon enonse ou byen jan ou fè yon enonse. istwa, yon pwodiksyon oral ou byen ekri. Se advèb yo, lokisyon Pwodiksyon pèsonèl yon fraz nan sikonstans pawòl advèbyal, konjonksyon kòdinasyon, sibòdinasyon ki endike klasman, pale ou pawòl ekri. adisyon, konparezon, opozisyon, konsekans, sipozisyon. Egz : sijè enonsyasyon an se « mwen » Konparezon: Fè yon paralèl ant yon konpare ak yon konparan gras ak Enonsyatè : Yon moun ki pwodui yon mesaj e ki enpoze yon mo kle (tankou, kòm, kou, kouwè, ou ta di, el…). pwòp sans pa li nan tan ak nan lespas. Egz: Mache fè l swe tankou pitit Bouki Esè : Tèks ki prezante agiman pou analize yon sijè ki met ansanm kèk Kontèks literè : Nan ki sikonstans yon otè te rive pwodui yon zèv (liv, refleksyon sou yonn ou byen yon pakèt sijè, ki ka pati de obsèvasyon, tablo, powèm) eksperyans otè a, san ke li pa panse sijè li analize a pa gen anyen pou ki di sou li ankò. Litòt : Modere ekspresyon ki nan panse w pandan w ap pèmèt entèlokitè a byen konprann ak yon ti kras mo Fanmi leksikal Mo ki fòme ak yon menm radikal, avèk yon Egz : Jean kapab fè pi bèl mwayèn Ou mo menm prefiks oubyen yon sifiks fanmiy Egz : Bouton → boutonnen Leksik : Ansanm mo ki pwòp a yon moun ou yon gwoup moun ka → deboutonnen genyen divès kalte leksik : leksik lang yon peyi, yon ekriven, yon syans, yon aktivite. Gramè fraz : Etidye konstriksyon yon fraz. Li prezante kèk pwoblèm tankou : wete fraz sa nan kontèks li, men li pèmèt ou wè egzakteman Perifraz : Ranplase yon tèm pa yon ekspresyon ki genyen menm kontni fonksyon gramatikal yo. an. Egz: Wa tout bèt Lekti ekpresiv : Lekti ki pèmèt ou tande vwa moun ki ap li a, li fè pase santiman, sansasyon, nan fason ou li chak sa otè a vle di, tankou ou ta Pèsonifikasyon: Reprezante yon bagay abstrè sou fòm moun vle fè moun k’ap tande ou yo viv , sa otè a te santi pandan li t’ap ekri a. Egz: Ayiti ap kriye pou pitit li yo. Lekti kisiv :Lekti rapid, ki pa vize retni nan lespri, ni analiz kontni li Pleyonas: Yon mo ki repete plizye fwa nan yon fraz san bezwen (initilman). Metafò : Itilizasyon yon tèm konkrè (reyèl) nan yon kad abstrè ki Egz: li monte anwo a pèmèt yon konparezon. Metafò se yon konparezon tou kout. Egz : Chak kout tanbou se limyè, Polisemi : Mo ki gen plizyè sans. Chak kout tanbou se zèklè, (Tanbou libète, Paul Laraque) Pòtrè : Deskripsyon yon moun. Gen de kalte pòtrè fisik oubyen moral. Metonimi : Ranplase yon eleman ak yon lòt ki ta vle nan menm lojik la. Egz : Bwè yon vè Pwendevi :Remak pou pwofesè. Naratif : Kalite yon tèks ki ekri pou rakonte kèk evènman : woman, Pwogresyon tematik : Fason yon otè devlope lide li yo nan yon tèks. nouvèl, kont, fab, fè divès, senaryo… Pwogresyon an ka pati de yon fraz ; se pwogresyon lineyè, gen yon lòt kalte, ki se pwogresyon ak tèm konstan, tèm sa ka repete avèk divès Nivo lang ou Nan ki kategori yon emetè chwazi mo pou l kalte mo. Gen tou pwogresyon ak tèm derive, tèm prensipal divize an Rejis lang pwodui yon mesaj. Genyen twa nivo oubyen plizyè mòso. rejis lang. • Familye : mwen met yon kat pikèt nan tè Reseptè : Moun ki resevwa mesaj ki pwodui a. • Kouran : mwen Resi : Fason ou rakonte de bouch an bouch oubyen pa ekri kèk • Soutni : mwen konstwi yon kay. evènman ki egziste ou ki egziste sèlman nanlespri moun ki ekri l’ la. Chak rejis lang kapab koresponn a yon sentaks, yon pwononsyasyon, ou Yon resi gen yon ansanm moman nan devlopman li. Li ka swiv ankò yon vokabilè pwòp, tankou fraz pi wo yo montre sa. dewoulman evènman yo (ka resi kronologik) ou byen yon lòd ki diferan. Nouvèl : Yon ti istwa kout-kout sou yon sijè ki tout piti, li ka pale de : avanti, epizòd, anekdòt. Nouvèl sa….. Sentaks : Etid règ ki a la baz òganizasyon ak konstriksyon fraz yo ak lòd mo yo, nan yon lang. Ansanm règ sa yo rele gramè. Oksimò : De mo ki gen sans opoze nan yon menm fraz Egz :Jean se yon nèg ki rich san lajan. Otobyografi : Liv kote otè a ap rakonte istwa lavi pa l. Sitiyasyon enonsyasyon : Nan ki sitiyasyon yon mesaj oral ou ekri te pwodui. Li konpoze ak lokitè, destinatè, lye ak moman enonsyasyon an. Sinekdok: Ranplase yon mo pa yon lot ki gen relasyon enklizyon avek menm mo sa a. Egz: Senmak genyen koup la. Sitiyasyon kominikasyon : Nan ki sikonstans yon masaj te pwodui (bouch an bouch ou non). Konpozan li se : emetè, reseptè ak sikonstans tan ak lye. Tip tèks : Se definisyon yon tèks en fonksyon de jan li òganize. Tip tèks depann de entensyon otè a (rakonte, dekri, eksplike, defann yon lide, pwopoze yon aksyon), yo ka idantifye tip tèks la a pati karakteristik prensipal li yo. Yon tèks ka genyen ladann karakteristik plizyè kalte tip, sa ki konn rann li difisil pou plase tèks la yo nan yon kategori. Tonalite : Gen relasyon ak santiman ke otè a vle fè lektè a santi. Konsa lektè a kapab santi tristès, pase nan betiz, komik. Li kapab tou emosyon ki fò, lajwa, dezespwa, oubyen egzagerasyon elatriye. Prensipal tonalite yo se lirik, patetik, egzagerasyon, sati, pawodi, ton chanpèt, elatriye. Tèm : Yon eleman ki nan yon tèks ki retounen plizyè fwa nan yon zèv literè. Ton:Ansanm karaktè yon tèks ki fasilite lantè kèk emosyon kay lektè a.  Ti leksik pou pwezi Vè: Enonse ki fòme yon inite ritmik kote règ yo defini kantite a. Rim rich : twa fonèm an komen egz: estriksyon, prediksyon Ladann nou jwenn rim plat oswa suivi, kwaze, anbrase. Dyerèz ak sinerèz Rim plat oswa kwaze : Mwen kouche pou m’ dòmi, Nou pale de dyerèz ak sinerèz lè gen diftong (kolizyon (kwaz- Mwen pa kapab dòmi, man) ant de vwayèl) Genyen yon lanmè fyèl K’ap sakaje kè-m… Gen dyerèz lè nou pwononse byen klè tou de son ki gen nan vwayèl ki nan yon grenn mo ki vin ban nou de (2) silab. Ekstrè pwezi: Kè-m sere – Emile Célestin-Mégie Gen sinerèz lè nou pa byen fè soti son de (2) vwayèl ki nan mo a, li vin ban nou son yon grenn silab. Rim kwaze: Choucoune se yon marabout Je l klere k’on chandèl Egz : [py][a][fe] 3 silab Li gen yon tete doubout [pya][fe] 2 silab A ! si Choucoune te fidèl Emistich ak sezi Ekstrè pwezi: Choucoune – Oswald Durand Emistich : mwatye nan yon vè, li make pa yon sezi Rim anbrase: Chak kout tanbou se limyè Sezi : poz nan mitan yon vè Van ap soufle Loraj ap gwonde Amoni sonò : nan lang pale, estil lenguisitk la abitrè, pa gen rapò Chak kout tanbou se zèklè natirel ant sans pawòl yo ak son yo. Lang powetik la ap batay pou retire abitraj sa a. Ekstrè pwezi: Tanbou libète – Paul Laraque L ap eseye ba li yon valè reprezantatif nan relasyon yo ak sonorite. Efè sonò yo bay yon sans li pat ap genyen avan. Nan Anjanbman se lè nou li de vè youn deyè lòt tankou sete yon sèl. analiz yon powèm, fòk nou defini sans sonorite a bay powèm nan. Rim pòv : yon fonèm (son) an komen egz : chan, kann Remak lè nou ap li yon pwezi : Respekte ritm vè yo. Atansyon ak dyerèz ak anjanbman yo. Rim sifizan : de fonèm an komen egz: bagèt, pakèt