Programme détaillé de Créole — 1ère année du Nouveau Secondaire

Repiblik Ayiti MINISTÈ EDIKASYON NASYONAL AK FÒMASYON PROFESYONÈL KOMISYON MILTISEKTORYÈL NASYONAL ENPLANTASYON NOUVO SEGONDÈ 1-KREYÒL 2006-2007 1  SA KI NAN PROGRAM NAN DOUVAN PAWOL……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………...4 I. FINALITE EDIKASYON AYISYEN AN ....................................................................................................................................................................................... 5 II. OBJEKTIF JENERAL EDIKASYON AN AYITI………………………………………………………………………………………6 III. MISYON ANSÈYMAN SEGONDÈ AN AYITI……………………………………………………………………………………….6 IV. OBJEKTIF JENERAL EDIKASYON AN AYITI……………………………………………………………………………………..7 V. FINALITE ANSÈYMAN KREYÒL .................................................................................................................................................... 9 VI. OBJEKTIF JENERAL ANSÈYMAN LANG KREYÒL.................................................................................................................. 10 VII. PROGRAM KAD ………………………………………………………………………………………………………………........14 VIII. PROGRAM DETAYE (PREMYE ANE )…………………………………………………………………………………………………………………………………..23 2 DOKIMAN-PROGRAM segondè a revize sou responsablite Direksyon Ansèyman Segondè (DES) ak Komisyon Miltisektoryèl Enplantasyon Nouvo Segondè ; e se yon Komisyon espesyal ki òganize an SOU-KOMISYON plizyè disiplin ak espesyalite ki nan tout sektè nan edikasyon an, prive tankou piblik, ki ekri li. Men enstitisyon ak asosyasyon ki patisipe : *Komisyon Miltisektoryèl Enplantasyon Nouvo Segondè *Enstiti Nasyonal Fòmasyon Pwofesyonèl *Èd ak Aksyon, Ayiti *Kolèj Jilmis Jozèf *Kolèj LEO DEFAY * Inivèsite VALPAREZO *Asosyasyon Ayisyen Pwofesè Franse *Ministè Lajenès Espò ak Aksyon Sivik *Lekòl Nasyonal Dèza * Sant d Etid Segondè *Kolèj Kats Preswa * Kolèj Blèz Paskal *Nouvo Kolèj Bèd *Enstiti Sent Woz de Lima * Sant d Etid Ketnèl Vènè * Kolèj Wakim Etyèn *Inivèsite Kiskeya. Enstiti Ayisyen Fòmasyon nan Syans Edikasyon (IHFOSED) asire ankadreman teknik ak metodolojik Sou-Komisyon elaborasyon an. Enstiti a bay apui lojistik li tou nan pwodiksyon dokiman sa a. Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) remèsye ak anpil senserite tout moun ki patisipe dirèkteman ou endirèkteman nan aboutisman gwo travay sa a. 3  Douvan pawòl Suivan prensip nouvèl Politik edikatif nasyonal la, PWOGRAM PEDAGOJIK OPERASYONÈL sa a vize konsolide baz filozofik, sosyolojik, pedagojik ak sikolojik Edikasyon elèv yo pandan etid yo nan lekòl segondè, dapre karakteristik sa yo : I. RANFÒSE sa elèv yo te aprann nan 3èm Sik Fondamantal la ; II. NOUVO PWOFIL ELÈV la nan finisman etid li, prezante sou fòm finalite, bi ak objektif jeneral Edikasyon an ; III. ESTRIKTI Lekòl Segondè ayisyen an ; IV. PWOGRAM KAD DETAYE pou tout sik segondè a, pou chak ane ansèyman ak pou chak disiplin; V. NOUVO ESTRATEJI ansèyman ak aprantisaj, pou travay elèv yo ak anseyan yo kapab pi bon ; VI. PREPARASYON AK OUVÈTI sou nivo ki pi wo nan Lekòl Ayisyen an (Ansèyman siperyè ak inivèsitè). 4 Pwogram lekòl segondè a kòmanse yon nouvo etap nan evolisyon renovasyon sistèm edikatif ayisyen an. Nan fason li oryante, nan sa li gen ladan l’ ak nouvo wòl li jwe nan pratik lekòl la, pwogram sa a se yon enstriman efikas pou promosyon demokrasi, aksyon sivik ak inite nasyonal la ; li fèt pou TOUT pitit peyi a. I. Finalite Edikasyon Ayisyen an Selon pwojè lwa Oryantasyon Edikasyon an ki fèt nan lane 1998 e ki depoze devan Palman an pou ratifikasyon : v Edikasyon ayisyen an, ki baze tèt li sou yon filozofi ki kwè nan moun ak nan sa ki itil, se yon edikasyon nasyonal ki prezante idantite lòm ayisyen an. Li pèmèt moun yo vin moun toutbon nan dimansyon fizik, espòtif, afektif, entèlektyèl, atistik ak moral. Li fòme sitwayen responsab, ajan devlopman politik, ekonomik, sosyal ak kiltirèl pou peyi a. Li dwe fè pwomosyon idantite ak kilti nasyonal la. Li dwe tou ouvri tèt li sou valè inivèsèl, rejyonal oubyen karayibeyen, ak sou lòt kilti san li pa fè valè kiltirèl peyi a ditò. v Edikasyon Ayisyen an gen pou misyon devlope konsyans nasyonal, sans responsablite ak espri kominotè lè li entegre nan kontni yo sa nou jwenn nan reyalite ayisyen an. Li se yon enstriman devlopman nasyonal nan kontribisyon li bay pou amelyorasyon anviwonman fizik ak sosyal ak pou pwogrè nan lavi sosyal ak ekonomik peyi a. v Lekòl Ayisyen vize anvan tout bagay fè fòmasyon yon moun ki alafwa se yon sitwayen, yon pwodiktè ki kapab amelyore toutan kondisyon fizik natirèl yo, ki kapab kreye richès natirèl, epi kontribye nan fè pwomosyon valè kiltirèl, moral ak espirityèl. Lekòl Ayisyen an dwe anseye gwo valè nou jwenn nan tan modèn nan tankou respè dwa moun. Gras a nouvèl fonksyon sa yo, Edikasyon Ayisyen an dwe bay tout timoun nan peyi a san distenksyon yon fòmasyon debaz solid, opòtinite fòmasyon espesyalize nan diferan nivo, epi bonjan posiblite pou yo reyisi nan devlope don yo genyen. 5 II. OBJEKTIF JENERAL EDIKASYON AN AYITI Lekòl Ayisyen bay tèt li misyon pou li fè pwomosyon pou edikasyon tout pitit peyi a. Pou rezon sa a li gen objektif ki anba yo : 1. Entegre lekòl ayisyen an nan tout nivo aktivite sosyo ekonomik nan peyi a ; 2. Amelyore de fason kalitatif ansèyman ak renovasyon kontni yo ; 3. Fè pwomosyon idantite nasyonal ak valè kiltirèl. III. MISYON ANSÈYMAN SEGONDÈ AN AYITI Lè nou konsidere finalite ak objektif general ki sot dekri nan paragraf anvan yo, ansèyman segondè ayisyen an bay tèt li twa misyon : yon misyon enstriksyon, yon misyon fòmasyon sou lavi sosyal ak yon misyon kalifikasyon. 3.1 Misyon enstriksyon Misyon sa a vize transmèt konesans kiltirèl oubyen savwa ki pèmèt sitwayen yo konnen anviwonman nasyonal ak entènasyonal la menm jan. Li kontribye tou pou li elaji ak konplete konesans ki te transmèt nan sik fondamental la nan domèn istorik, jewografik, literè ak syantifik. Nouvo Segondè a ap kontribye fè elèv yo jwenn enstriman, konsèp ak metòd referans ki soti nan avanse lasyans epòk nou an. Misyon enstriksyon sa a ap kontribye nan pwodui gason ak fi ki kapab sitiye tèt yo nan mond kontanporen an, ki gen detèminasyon e ki kapab evolye suivan mwayen ak sikonstans yo. Li ap devlope lakay yo lespri kritik kont tout fòm manipilasyon. Nan mond jodiya yon lespri fòme bezwen yon kilti jeneral solid ak posiblite pou ale lwen nan kèk matyè. Se pou pwogram yo favorize an menm tan de tandans sa yo lakay elèv yo. 3.2 Misyon fòmasyon a lavi sosyal 6  Misyon fòmasyon a lavi sosyal la entegre de dimansyon ki makònen youn ak lòt : • Yon dimansyon fòmasyon sou lavi sivik nou kapab rele, pa rapò ak etap aktyèl evolisyon sosyete a : konstriksyon demokrasi ak Eta de dwa an Ayiti ; paske li vize fòmasyon gason ak fi ki kapab fonksyone tankou sitwayen ki sansib pou dwa yo ak devwa yo e ki kapab aplike règ jwèt demokratik la ; • Yon dimansyon fòmasyon a laksyon familyal k’ap prepare elèv yo pou yo viv an koup e pou yo pran responsablite paran yo. 3.3 Misyon kalifikasyon Ansèyman segondè a okipe yon plas enpòtan nan sistèm eskolè a. Li chita ant ansèyman fondamantal (1e ak 2èm sik) ak ansèyman siperyè. Premye a obeyi yon lojik inifikasyon; dezyèm nan, yon lojik espesyalizasyon. Ansèyman segondè a patisipe nan fòmasyon elèv yo yon manyè pou yo ka jwenn tipa tipa yon edikasyon divèsifye. Pou sa, ansèyman segondè a marye de eleman konstititif : yon kote, yon kilti komen ke tout elèv ki ap prepare yon bakaloreya dwe genyen, yon lòt kote, plizyè kisis fòmasyon ki an relasyon ak gwo fanmi metye yo oubyen sektè aktivite. IV. OBJEKTIF AK PRENSIP JENERAL ANSÈYMAN SEGONDÈ AN AYITI 4.1 Objektif Lè nou konsidere twa misyon ki te dekri anwo nan dokiman sa a, ansèyman segondè a dwe genyen objektif jeneral sa yo : • Bay elèv yo yon bonjan fòmasyon jeneral, syantifik, teknik ak pwofesyonèl pandan n’ap transmèt yo savwa ki pèmèt yo konprann mond kontenporen an ; 7  • Devlope kay elèv yo atitid, aptitid ak konpòtman ki pèmèt yo vin tounen ajan chanjman, ajan devlopman ekonomik, sosyal ak kiltirèl pou peyi a, pwomotè demokrasi ak dwa moun ; • Reyalize oryantasyon elèv yo ki dwe debouche nan finisman dezyèm ane segondè a sou plizyè filyè. Oryantasyon sa yo ap chita sou sa elèv yo ak paran yo swete ak sou kapasite elèv yo. Estrateji sa a vize diminye kantite elèv ki konn double klas, ak ogmante kantite elèv ki abitye reyisi. Rezilta egzamen ofisyèl yo pèmèt moun ki anndan sistèm nan evalye efikasite sistèm nan • Prepare elèv yo, lè yo fini klas segondè yo, pou yo antre san pwoblèm sou mache travay la e pou yo antre nan ansèyman siperyè ak inivèsitè. 4.2 Prensip Elaborasyon program segondè a bati selon prensip ki pral suiv yo, pou li ka reponn san mank ak objektif epi prensip ki te defini yo : a) Pwomosyon disiplin eskolè de baz yo ki kapab kontribye nan fòmasyon san mank elèv yo. b) Disiplin ki anseye yo dwe makònen fòmasyon ak travay. c) Kontni pwogram yo dwe travèse plizyè disiplin, nan òganize kourikouloum yo ozalantou kèk tèm santral, ak nan apwòch ki makònen anviwonman ekonomik, sosyal, teknik ak kiltirèl elèv yo, ak kèk estrikti lavi aktif la. d) Devlopman aprantisaj yo sou baz oryantasyon eskolè ak pwofesyonèl ap chita sou twa konpetans : 8  - Konpetans pou chak elèv devlope nan finisman lekòl segondè a; - Sa paran yo swete ; - Vrè bezwen mond pwofesyonèl la ak pèspektiv devlopman peyi a. e) Chwa kontni ak metòd yo dwe estimile lakay elèv yo espri analiz, sentèz, evalyasyon ak jijman, aptitid pou yo fè rechèch ak pou yo kreye ; se kalite sa yo ki ap pèmèt yo entegre nan pwosesis pwodiksyon ak devlopman nasyonal la. f) Kontni pedagojik yo dwe evite pawòl divizyon « travay manyèl/travay entèlektyèl », lè yo ap pèmèt plis ouvèti nan ansèyman chak disiplin gras a aplikasyon konesans yo e gras a devlopman aptitid yo. g) Kourikouloum nan dwe ofri menm chans aksè : - yon kote, nan etid ak/oubyen fòmasyon siperyè - yon lòt kote, sou mache travay la gras a yon fòmasyon teknolojik ak pwofesyonèl ki chita sou gwo aks metye ki genyen (Endistri, Jesyon, Agrikilti, Komès, etc…) V. FINALITE ANSÈYMAN KREYÒL Edikasyon ayisyen an, ki baze tèt li sou yon filozofi ki kwè nan moun ak nan sa ki itil, se yon edikasyon nasyonal ki prezante idantite lòm ayisyen an. Se pou rezon sa a ansèyman kreyòl nan Nouvo Segondè vize : - Devlope kay elèv gou pou fè rechèch ki ap pèmèt yo dekouvri mekanis fonksyonman lang kreyòl la ; - Pèmèt elèv yo itilize lè yo ap pale tankou lè yo ap ekri yon kreyòl ki anrasinen nan kilti pèp ayisyen an san yo pa melanje kreyòl la ak lòt lang ; - Pèmèt itilizasyon lang kreyòl la nan sitiyasyon fòmel pou pwomosyon l’ ak entegrasyon l’. 9  - Fè pwomosyon kilti kreyòl ak valè ki makònen ak kilti sa a nan domèn tankou literati, teyat, mizik eks. - Pèmèt elèv yo gen lespri yo ouvè sou lòt pèp ak kilti kreyòl ; KIJAN ELÈV LA AP YE APRE 4 AN Lè li fini suiv pwogram kreyòl la nan finisman katriyèm ane segondè a, elèv la ap tounen : - Yon Ayisyen oubyen Ayisyèn ki ap kapab rekonèt, transfòme ak pwodui alekri tankou aloral divès kalte tip tèks nan lang manman l’. - Yon moun ki ap konnen pwoblèm entèferans ki genyen nan lavi toulejou ant kreyòl la ak lòt lang ki itilize nan sosyete ayisyen an. - Yon moun ki ap konprann kèk gwo pwoblèm sosyal, ekonomik ak kiltirèl lang kreyòl la rankontre nan peyi a, karayib la ak nan lòt peyi entènasyonal. - Yon Ayisyen oubyen Ayisyèn ki genyen yon fòmasyon debaz jeneral, teknik ak ekilibre ki ap pèmèt li abòde lòt disiplin yo avèk plis asirans. VI. OJEKTIF JENERAL ANSÈYMAN LANG KREYÒL Jan li defini nan pwogram sa a, ansèyman lang kreyòl la nan Nouvo Segondè a ap pèmèt elèv la eksprime panse li ak sa li santi, aloral tankou alekri, kèlkeswa seri elèv la chwazi a. Anplis l’ap pèmèt elèv la : - Genyen lide jeneral sou istwa lang lan, sou pèsepsyon moun ki pale lang lan gen sou li, sou plas kreyòl jwe nan inite pèp ayisyen ak sou plas lang sa a nan lemond antye. - Kominike panse l’ lè l’ap pale tankou lè l’ap ekri san pwoblèm, metrize kèk prensip analiz diferan tip tèks, konnen kèk nouvo mo nan chan metye ak teknoloji. - Prezante yon evenman konplèks ak patisipe nan yon deba. - Jwenn prese prese enfòmasyon nan yon tèks li sot li. 10  - Relve epi klase lide yon tèks pou l’ fè sentèz tèks la. - Ekri pou l’ ka bay opinyon li sou nenpòt sijè. - Patisipe de fason aktif nan yon deba. - Reponn kesyon sou tèks yo pwopoze l’. - Eksplike yon tèks li koute. Filyè ansèyman jeneral Objektif ansèyman kreyòl la nan premye ane Ansèyman kreyòl nan premye ane segondè ap chita sou sa elèv la aprann nan twazyèm sik ansèyman fondamantal la. Ansèyman sa a ap baze l’ sou vrè bezwen elèv la genyen nan kominikasyon. Se pou rezon sa a li vize pou elèv la : - kapab aloral tankou alekri analize diferan pati ak fonksyon yon tèks, ak konnen valè tèks yo (moral, literè, estetik eks.) - kapab mobilize tout resous entèlektyèl li pou li ka li, ekri, pale kreyòl san li pa melanje l’ ak lòt lang. - Konnen kèk rapò ki genyen ant lang li, kilti li ak sosyete li. - Kòmanse inisye l’ nan literati ayisyen an kreyòl ak pou li kòmanse analize kèk gwo tèm nan literati sa a. - Fè etid konpare plizyè kreyòl ak metrize kèk prensip rechèch. 11 Objektif ansèyman kreyòl nan dezyèm ane Ansèyman kreyòl nan dezyèm ane segondè ap kontinye sa elèv la te aprann nan premye ane. Klas dezyèm ane a se yon klas detèminan pou elèv la paske se li ki pèmèt elèv la gen konesans ak abilte ki nesesè li ap bezwen nan lòt ane k’ap vini yo. Pou rezon sa yo ansèyman kreyòl nan dezyèm ane vize pou elèv la : - Kapab fè etid ak refleksyon sou pwoblèm lang kreyòl la nan sosyete ayisyen an. - Ogmante kapasite konpreyansyon l’ ak pwodiksyon l’ nan lang kreyòl la. - Metrize pi byen kominikasyon oral, ekri ak kominikasyon pa jès. - Metrize kèk prensip analiz ak sentèz diferan tip tèks. - Aprann ak aplike kèk prensip debaz nan tradiksyon. Objektif ansèyman kreyòl nan twazyèm ak katriyèm ane segondè • Seri literè ak atistik Ansèyman kreyòl nan seri atistik ak literè dwe pèmèt elèv la kontinye fè etid ak refleksyon sou lang kreyòl la nan sosyete ayisyen an. Li ap pèmèt aprenan an konnen otè tankou womansye,nouvelis, powèt, dramatij, lodyansè ayisyen tankou etranje ki ekri an kreyòl. Pwofesè a ap mete anpil aksan sou tèm ki enterese elèv yo e li ap itilize tout dokiman literè ki ekri an kreyòl. Pwofesè a ap itilize yon vokabilè ki adapte ak sijè tankou kilti kreyòl, literati, edikasyon, pwezi, fòlklò, mizik, lodyans eks. • Seri syans ekonomik ak sosyal Ansèyman kreyòl nan seri syans ekonomik ak sosyal dwe pèmèt elèv la abòde san pwoblèm sijè ki gen rapò ak ekonomi, finans ak sosyete. Anseyan an ap mete aksan sou tèm ki gen rapò ak mondyalizasyon, komès lokal, nasyonal, entènasyonal, devlopman ekonomik, kominotè eks. Li ap ede elèv yo mennen ankèt nan sektè ki gen rapò ak domèn sa yo, pou yo ka metrize vokabilè komèsyal ki itilize nan kreyòl la. 12 • Seri syans eksperimantal Seri syans eksperimantal la fèt pou elèv ki anvizaje fè etid inivèsitè, syantifik nan domèn tankou Medsin, Fizik, Chimi, Byoloji. Kou ki nan seri sa a diferan de lòt seri yo paske yo mande plis efò entèlektyèl, e paske matyè a pi rich. Kou sa yo mande pou elèv la plis konsantre e pou l gen plis atansyon. Ansèyman kreyòl nan seri Syans Eksperimantal dwe pèmèt elèv la abòde ak fasilite sijè ki gen rapò ak Medsin, Byoloji, Chimi ak Fizik. Anseyan an ap pèmèt elèv la fè ankèt pou l’ ka konpare mo kreyolofòn yo itilize nan domèn nou site yo. • Seri syantifik Seri syantifik la fèt pou elèv ki prevwa fè etid inivèsitè ki gen anpil matematik. Li diferan de seri Syans Eksperimantal la paske li mande plis efò mantal e paske li gen yon pwogram jeyometri ki pi konplè. Ansèyman kreyòl nan seri syantifik la ap bay elèv la opòtinite pou li abòde a pati dokiman ekri, sonò ak ikonografik domèn syantifik ki kouvri yon pakèt matyè. Filyè ansèyman teknolojik - Objektif « seri pedagojik » la Seri sa a gen pou misyon pou l’ fòme pandan 4 an mèt polivalan pou de premye sik lekòl fondamantal la. Fòmasyon elèv sa yo resevwa pandan de premye sik ansèyman fondamantal la se menm bagay ak sa elèv ki nan filyè jeneral la resevwa. Fòmasyon sa a ap konplete kilti jeneral yo. Sepandan, fòk anseyan fè yon jan pou ansèyman sa yo fèt ak transmèt nan yon atmosfè ki preske pwofesyonèl. Nan kondisyon sa a korije erè se yon bonjan egzèsis nan fòmasyon didaktik elèv-mèt sa yo. - Objektif seri Syans ak Teknik endistriyèl, tèsyè, agrikòl, mediko-sosyal Nan lide pou reponn objektif peyi a genyen pou li fòme yon gwo kantite teknisyen, enjenyè ak pwofesè ki gen fòmasyon syantifik ak teknolojik solid, gen seri teknolojik ki kreye nan filyè endistriyèl, tèsyè, agrikòl ak mediko- sosyal. Fòmasyon elèv nan seri sa yo dwe pèmèt elèv la pou li gen konesans ak abilte ki nesesè pou espesyalite li chwazi yo. 13 VII. PROGRAM KAD 14  PROGRAM – KAD SEGONDÈ JENERAL AK TEKNOLOJIK DISIPLIN : KREYÒL 1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane I.- Lang ak sosyete an Ayiti I.- Lang ak sosyete an I.- Lang ak sosyete an Ayiti I.- Lang ak sosyete an Ayiti Ayiti Etid ak refleksyon sou pwoblèm Etid ak refleksyon sou Etid ak refleksyon sou pwoblèm Etid ak refleksyon sou lang kreyòl nan sosyete ayisyen pwoblèm lang kreyòl nan lang kreyòl nan sosyete ayisyen an pwoblèm lang kreyòl nan an sosyete ayisyen an • Entèferans sosyete ayisyen an • Jenèz kreyòl la • Kreyòl ak lòt lang nan Kreyòl/franse • Varyasyon sosyal sosyete ayisyen an Leksikal Kreyòl /franse • Fenomèn kreyolizasyon • Entèferans Semantik Kreyòl/franse Sentaksik • Ipèkoreksyon • Peyi kote yo pale kreyòl Kreyòl/angle • Varyasyon rejyonal Kreyòl /franse Kreyòl/panyòl • Pwoblèm asimilasyon Franse/ Kreyòl • Kòman moun ki pale kreyòl wè • Varyasyon nan kreyòl la • Kreyòl pale / kreyòl ekri evolisyon lang lan nan mitan (anndan lang lan) • Rejis lang Sitiyasyon lang kreyòl nan lòt lang nan sosyete ayisyen • Pwoblèm asimilasyon anpil domèn an 15  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane II.- Kominikasyon II.- Kominikasyon II.- Kominikasyon II.- Kominikasyon 2.1 kominikasyon oral, 2.1 kominikasyon oral, konpreyansyon 2.1 kominikasyon oral, 2.1 kominikasyon oral, konpreyansyon ak pwodiksyon ak pwodiksyon konpreyansyon ak pwodiksyon konpreyansyon ak pwodiksyon a) kominikasyon pale ak ekri a) kominikasyon pale ak ekri a) kominikasyon pale ak ekri a) kominikasyon pale ak ekri • Dekouvri nan ki lòd • Dekouvri nan ki lòd enfòmasyon • Dekouvri nan ki lòd • Dekouvri nan ki lòd enfòmasyon yo prezante yo prezante ak sibtilite ki nan enfòmasyon yo prezante ak enfòmasyon yo prezante ak sibtilite ki nan diskou diskou sibtilite ki nan diskou ak sibtilite ki nan diskou • Patnè kominikasyon yo • Patnè kominikasyon yo koute • Patnè kominikasyon yo • Patnè kominikasyon yo koute youn lòt ak anpil youn lòt ak anpil atansyon tankou koute youn lòt ak anpil koute youn lòt ak anpil atansyon tankou nan nan repòtaj, ekspoze, resi, blag, atansyon tankou nan atansyon tankou nan repòtaj, ekspoze, resi, devinèt, pwovèb, piblisite, repòtaj, ekspoze, resi, blag, repòtaj, ekspoze, resi, blag, devinèt, pwovèb, skètch, kont, nouvèl, kontrandi, devinèt, pwovèb, piblisite, blag, devinèt, pwovèb, piblisite, skètch, kont, ak lòt tèks. skètch, kont, nouvèl, piblisite, skètch, kont, nouvèl, kontrandi, ak lòt a) Kominikasyon ki san pale ekri : kontrandi, ak lòt tèks. nouvèl, kontrandi, ak lòt tèks. Mim, ekspresyon kò, jès, a) Kominikasyon ki san pale tèks. b) Kominikasyon ki san pale dramatizasyon, pwozodi. ekri : a) Kominikasyon ki san pale ekri : b) Ekspresyon santiman, bezwen, Mim, ekspresyon kò, jès, ekri : Mim, ekspresyon kò, jès, opinyon sou evenman ak dramatizasyon, pwozodi. Mim, ekspresyon kò, jès, dramatizasyon, pwozodi. sitiyasyon lavi anndan ak deyò b) Ekspresyon santiman, dramatizasyon, pwozodi. c) Ekspresyon santiman, peyi a bezwen, opinyon sou b) Ekspresyon santiman, bezwen, opinyon sou c) Entèpretasyon tèks : teyat, evenman ak sitiyasyon lavi bezwen, opinyon sou evenman ak sitiyasyon lavi senèt, dyalòg, powèm. anndan ak deyò peyi a evenman ak sitiyasyon lavi anndan ak deyò peyi a e) Etid chema kominikasyon ak c) Entèpretasyon tèks : teyat, anndan ak deyò peyi a d) Entèpretasyon tèks : fonksyon langaj senèt, dyalòg, powèm. c) Entèpretasyon tèks : teyat, senèt, dyalòg, e) Etid plizyè chema teyat, senèt, dyalòg, powèm. kominikasyon powèm. e) Etid plizyè chema d) Revizyon fonksyon langaj kominikasyon yo 16  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane 2.2 Kominikasyon ekri 2.2 Kominikasyon ekri 2.2 Kominikasyon ekri 2.2 Kominikasyon ekri a) Idantifikasyon diferan tip Metriz prensip analiz ak sentèz Metriz prensip analiz ak sentèz Metriz prensip analiz ak tèks diferan tip tèks diferan tip tèks sentèz diferan tip tèks • Lekti efikas ak metriz a) Estrateji lekti a) Estrateji lekti a) Analiz plizyè tèks an prensip analiz ak sentèz b) Analiz diferan tip tèks b) Analiz diferan tip tèks menm tan diferan tip tèks Chèche lide enpòtan, lide Chèche lide enpòtan, lide • Presizyon sou jeneral, pèsonaj, endis, siyal, jeneral, pèsonaj, endis, siyal, konplemantarite de • Tipoloji lekti : lyen lojik ak fonksyon langaj ki lyen lojik ak fonksyon langaj ki tèks ki parèt depaman Efikas, aktif, an silans, pi enpèotan yo. pi enpèotan yo. • Fè de lide opoze ekspresif, fonksyonel. • Dekouvri entansyon otè a, • Chèche ilistrasyon tounen youn figi estil, valè ak pwogresyon c) Sentèz diferan tip tèks : • Analiz bann desine (liv • Chèche lide enpòtan, lide pa tèm. Rezime, plan, tablo ki rezime, ti komik) jeneral, pèsonaj, endis, c) Sentèz diferan tip tèks fich ki rezime plizyè tèks ou • Lekti imaj senbolik siyal, lyen lojik ak fonksyon • Rezime, plan, tablo ki te li. langaj ki pi enpòtan yo. rezime, fich ki rezime plizyè d) Inisyasyon a lekti imaj (inik tèks ou te li. ak senbolik) 17  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane 2.3 Leksik 2.3 Leksik 2.3 Leksik 2.3 Leksik Divès manyè ou aprann Divès manyè ou aprann mo Divès manyè ou aprann mo Divès manyè ou aprann mo mo a) Seleksyon mo ki gen rapò a) Seleksyon mo ki gen rapò a) Seleksyon mo ki gen rapò a) Vokabilè lavi ak kèk domèn byen ak kèk domèn byen detèmine ak kèk domèn byen afektif, entèlektyèl detèmine b) Vokabilè lavi afektif, detèmine b) Chan leksikal b) Vokabilè lavi afektif, entèlektyèl, syantifik, b) Kreyasyon mo : mo • Fanmi mo entèlektyèl, syantifik. premye eleman leksik konpoze, afiksasyon, • Antonimi c) Chan leksikal, chan literè. neyoloji, mo prete eks. • Omonimi semantik. c) Chan leksikal, chan c) Ankèt pou tabli vokabilè • Sinonimi d) Ankèt pou tabli vokabilè semantik. kèk metye ak domèn • Paronimi kèk metye ak domèn d) Kreyasyon mo : mòfoloji, teknolojik teknolojik neyoloji, mo prete, d) Chan leksikal, chan c) Fòme mo : e) Kreyasyon mo : neyolojis, derivasyon, afiksasyon. semantik prefiksasyon, mòfoloji, mo prete, Sifiksasyon, derivasyon, afiksasyon. enfiksasyon ; mo prete. 18  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane 2.4 Pwodiksyon tèks ak 2.4 Pwodiksyon tèks ak lòt 2.4 Pwodiksyon tèks ak lòt 2.4 Pwodiksyon tèks ak lòt ekri ekri ekri lòt ekri a) Mekanis ak metriz a) Mekanis ak metriz prensip a)Mekanis ak metriz prensip a) Mekanis ak metriz prensip pwodiksyon tip pwodiksyon tip tèks pwodiksyon tip tèks prensip pwodiksyon tip tèks • Tèks naratif : resi. • Tèks naratif : resi. tèks • Tèks deskriptif : • Tèks deskriptif : • Tèks naratif c) Tip ekri : deskripsyon, pòtre. deskripsyon, pòtre. • Tèks deskriptif • Divès kalite korespondans • Dyalòg b) Lòt tip tèks : b) Lòt tip tèks : b) Lòt tip tèks : • Pran nòt Enjonktif, agimantatif. • agimantatif • Agimantatif • Enfòmatif 2.5 Òtograf c) Tip ekri : d) Tip ekri : • Enjonktif Aprofondisman sa ki te • Korespondans • Korespondans aprann sou Alfabè Fonetik administratif administratif d) Tip ekri entènasyonal • Dyalòg • Kontrandi • Korespondans • Rapò • Pozoloji administratif • Lèt • Mòd anplwa • Rezime • Kourikouloum vite • Afich • Pozoloji/Mòd anplwa • Rezime • Kourikouloum vite • Afich • Rezime ak Sentèz • Kourikouloum vite • Sentèz 2.5 Òtograf 2.5 Òtograf • Kontraksyon : • Istwa grafi kreyòl la 2.5 Òtograf kontraksyon senp e • Analiz konpare ansyen ak • Analiz konpare ansyen kontraksyon semantik nouvo grafi kreyòl ayisyen ak nouvo grafi kreyòl • Òtograf mo konpoze ayisyen an 19  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane 2.6 Gramè 2.6 Gramè 2.6 Gramè 2.6 Gramè a) Etid ak pwodiksyon tip a) Etid ak pwodiksyon fraz a) Etid fraz konplèks : a) Etid fraz konplèks fraz : b) Etid fraz konplèks : • Kondisyon b) Nwayo fraz e • Etid fraz senp • Kondisyon, konsesyon, tan. • Konparezon ekspresyon tan ak aspè • Diferan estrikti fraz • Etid fraz ki gen plizyè • Pwopzisyon miks : c) Pwonon senp SVO predika kondisyon/konparezon d) Etid fraz ki gen plizyè • Transfòmasyon fraz • Analiz ak reprezantasyon • Etid fraz ki gen plizyè predika senp : fraz senp predika • Aprofondisman Tip obligatwa/fakiltatif • Predika ak vèb nan kreyòl • Vèb seriyèl predikasyon nominal, b) Etid fraz konplèks ayisyen vèbal, adjektival eks. • Kowòdinasyon c) Figi retorik ak gramè : b) Etid monèm fonksyonèl : e) Ekspresyon anfaz • Sibòdinasyon akronimi, se, nan, pa, eks. f) Figi retorik ak gramè : • Ekspresyon : Koz, olonimi/meronimi, c) Etid inite ki estriktire • Konparezon konsekans, bi. metonimi, otonimi. espas ak tan : devan, • Metafò c) Figi retorik ak gramè : d) Analiz kontrastiv (leksik) dèyè, anba, sou, anlè, • Alegori antonimi, homonimi, franse/kreyòl (sentaks) anwo, jodi, demen, eks. • Anafò paronimi, sinonimi. d) Konektè lojik • Anagram d) Analiz diskou : e) Tan ak aspè nan fraz e) Tan ak aspè • Aliterasyon • Tip diskou kreyòl • Ekspresyon tan : prezan, • Asonans Dirèk/endirèk pase, kondisyonèl, fiti. f) Analiz diskou f) Figi retorik ak gramè : • Tip diskou Ipèronimi, iponimi, pantonimi, Endirèk lib/narativize retwonimi, toponimi. 20  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane 2.7 Traduction 2.7 Traduction 2.7 Traduction 2.7 Traduction a) Gran prensip tradiksyon a) Aplikasyon gran prensip a) Aplikasyon gran prensip a) Aplikasyon gran b) Teknik tradiksyon tradiksyon tradiksyon prensip tradiksyon • Metriz estrikti b) Tradiksyon tèks tankou : b) Tradiksyon tèks tankou : b) Tradiksyon tèks gramatikal lang an konsiy, mòd anplwa, ka, konsiy, mod anplwa, tèks agimantatif, prezans yo (kote yo afich, eks. naratif, tèks deskriptif, enjonktif, provèb, rankontre ak kote yo pa dyalòg, kont, blag. dokiman ofisyèl, tèks rankontre) deskriptif, naratif, c) Tradiksyon (blag, paragraf, enjonktif, eks... teks) 21  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane III.- Literati ayisyen an kreyòl III.- Literati ayisyen an III.-Literati ayisyen an III.- Literati ayisyen an kreyòl kreyòl kreyòl • Pakou kèk konsèp nan literati • Prensip kòmantè literè • Aplikasyon prensip • Aplikasyon prensip • Prensip kòmantè literè • Teknik disètasyon kòmantè literè kòmantè literè • Etid jan literè literè • Aplikasyon teknik • Aplikasyon teknik • Istwa tèks kreyòl • Tèks ansyen ki gen disètasyon literè disètasyon literè • Tèks ansyen ki gen divès jan divès jan • Etid jan literè : • Pwodiksyon kèk tip tèks • Tèks literati oral : teyat, • Tèks literati oral : . Tèks ansyen ki gen literè fab, blag ; tèks didaktik, teyat, fab,blag ; tèks divès jan • Etid pa tèm kèk èv dramatik, lirik, komik, ekriti didaktik, dramatik, • Tèks literati oral : literè epistolè ak lòt tèks ankò. lirik, komik, ekriti teyat, fab,blag ; tèks • Pwodiksyon kèk tip tèks ki epistolè ak lòt tèks didaktik, dramatik, lirik, gen karaktè literè ankò. komik, ekriti epistolè ak • Etid pa tèm kèk èv literè • Pwodiksyon kèk tip lòt tèks ankò. tèks ki gen karaktè • Pwodiksyon kèk tip tèks literè ki gen karaktè literè • Etid pa tèm kèk èv • Etid pa tèm kèk èv literè literè • Pwodiksyon kèk tip tèks ki gen karaktè literè • Etid pa tèm kèk èv literè 22  1e Ane 2èm Ane 3èm Ane 4èm Ane IV.- Etid konpare plizyè IV.- Etid konpare plizyè IV.- Etid konpare plizyè IV.- Etid konpare plizyè kreyòl kreyòl kreyòl kreyòl • Lekti ak konparezon tèks • Konparezon detèminan • Konparezon detèminan • Konparezon detèminan plizyè kreyòl diferan • Konparezon mak aspè ak • Konparezon mak aspè ak • Konparezon mak aspè ak (ayisyen, tan tan tan matinikè,gwadloupeyen) • Konparezon eleman leksikal • Konparezon eleman leksikal • Konparezon eleman leksikal • Konparezon kèk eleman leksikal V.- Teknik rechèch V.- Teknik rechèch V.- Teknik rechèch V.- Teknik rechèch • Rechèch dokimantè • Elaborasyon yon kesyonè • Elaborasyon yon kesyonè • Elaborasyon yon kesyonè • Sous enfòmasyon • Antretyen • Antretyen • Depouyman yon liv • Ankèt pou bezwen fich • Ankèt pou bezwen filyè • Ankèt pou bezwen filyè • Pran nòt teknolojik teknolojik yo teknolojik yo • Fich lekti • Fòmilè • Fòmilè • Endikasyon yon referans • Fòmilè bibliyografik 23 VIII. PROGRAM DETAYE PREMYE ANE 24  Koutje sou pwogram nan Lang ak sosyete ann Ayiti Kominikasyon oral Kominikasyon ekri : Ekriti 25 Kominikasyon ekri : Lekti Zouti lang kreyòl pou pratike oral ak ekri Gramè fraz / Gramè tèks 26  Kominikasyon ekri : Lekti Kilti kreyòl : Literati Konpetans 3. Chèche nan ki kouran ou ka mete yon otè oubyen 1. Dekouvri evolisyon kilti ayisyen an depi tan lontan yon zèv. jouk kounye a nan fason yo reprezante lemonn ak itilize langaj kreyòl la sou plan estetik e semantik 4. Dékouvri relasyon ki genyen ant oraliti ak literati. 2. Dekouvri relasyon kiltirèl literati kreyòl la genyen ak lòt literati. 5. Dekouvri relasyon kiltirèl literati kreyòl la ann Ayati genyen ak kometi ayisyen nan dyaspora a. 27  KOMINIKASYON KOMINIKASYON ORAL : KOUTE/PALE Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 1 Demontre kapasite pou pale e • Divès kalte entansyon • Prezante bay elèv yo divès • Anseyan yo dwe pou koute nan nenpòt ki kominikasyon : kalte sityasyon dispoze nan klas la sityasyon kominikasyon*. • Jwenn prensipal enfòmasyon kominikasyon tankou yon tep oubyen • enfòme nan yon mesaj ou koute. nouvèl nan radyo osinon nenpòt lòt aparèy ki • konvenk • Jwenn nan ki lòd sekans yo • divèti televizyon, piblisite, blag. ka pèmèt li fè elèv yo prezante nan yon istwa ou koute. • Aprann yo dekouvri koute e reyaji sou sa • Idantifye rejis lang, pawòl • Rezime yon mesaj entansyon ki dèyè chak tip yo tande. andaki ki genyen nan yon • chema naratif mesaj oral. *istwa : kominikasyon selon • Ede elèv yo konprann • Chwazi rejis* lang ki vokabilè ak fraz ki ladan sa yo rele rejis lang. koresponn ak sityasyon • eta inisyal kominikasyon an. yo. • Fè yo pratike divès • evenman gatesa • divès peripesi • Sèvi ak dokiman odyo ki kalte rejis apati divès • eta final reyèl pou fè yo distenge sitiyasyon, divès kalte rejis lang. kominikasyon. • Divès kalte rejis: • kouran, soutni, familye • Abitye yo fini yon istwa yo • (leksik*, sentaks*, tande yon bon pati ladan l. mak politès ki nan chak rejis anpatikilye) * W’ap jwenn sans tout mo ki gen ti zetwal sa a bò kote yo nan yon glosè ki nan dènye paj pwogram nan. 28  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • Ton vwa • Egzèse an prezans lòt • Sansibilizasyon nan 1.1 Demontre ou vle yon • Jès moun, oubyen sèvi ak tep, premye lane. kominikasyon efikas nan respè oubyen yon aparey youn pou lòt. • Règ pou pran lapawòl anrejistreman pou aprann • Pran bonjan dispozisyon pou • Aprantisaj sitou nan ajiste kominikasyon e tout moun ka koute byen : dezyèm lane. • Repetisyon kenbe enterè destinatè a. pale dousman, repete, • Konn poze kesyon keksyonè, redi yon menm • Refòmilasyon lide ak • Bay konsiy, règ ak kantite bagay ak lòt mo… pwòp mo pa w. tan ki ta dwe itilize nan • Itilize bèl pawòl ak bèl jès ki yon kominikasyon ant montre respè youn pou lòt : • Koutwazi plizyè moun. koutwazi, pa koupe pawòl nan bouch lòt, ba chak moun tan • Tan pawòl chak moun pou l pale, pa ennève, pa antre nan vi prive lòt, pa leve • Tou pawòl chak vwa. patisipan • Limit kominikasyon an nan vi prive lòt • Valè entonasyon nan kominikasyon 29  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • Chema kominikasyon: • Rasanble enfòmasyon ki • Pwogresyon ki gen 1.2 Devlope kapasite pou patisipe emetè*, reseptè*, nesesè pou patisipe nan yon rapò ak konesans nan divès sityasyon mesaj. sitiyasyon kominikasyon. pou byen metrize kominikasyon. Gade byen règ ki divès kalte tabli nan chak sityasyon kominikasyon dwe kominikasyon e wòl chak • Idantifikasyon • Òganize enfòmasyon yo selon fèt pa etap patisipan. sitiyasyon sityasyon kominikasyon an. pandan tout lekòl • Nan yon ekspoze kominiskasyon ki plis segondè a. sèvi nan lavi yon moun, • Nan yon deba • Prepare plan ki ka sèvi pou lekòl ak sosyete. • Nan yon istwa oral prezante kominikasyon nan • Kominikasyon oral (temwayaj, eksperyans respè règ ki tabli nan chak sa yo dwe pèsonèl) • Idantifikasyon e respè sitiyasyon kominikasyon. prepare. Elèv règ ki tabli nan chak • Nan entèpretasyon tankou dwe aprann sitiyasyon nan lekti (powèm, pyèsteyat, firanmezi pale san kominikasyon e wòl tèks literè) yo pa gade nòt yo chak patisipan. • Nan kontrandi (apre yon vizit jiskaske yo rive moniman, mize, elatrye, lè w pale san papye. fin gade yon video, apre yon Menm jan tou se rechèch) pou yo aprann • Nan tire kont pale pi plis lè yo kòmanse ap maton nan kominikasyon oral. 30  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • Distenksyon fè reyèl / • Pwopoze elèv yo divès • Nan premye lane 1.3 Pwodui divès kalte diskou oral. opinyon kalte sitiyasyon segondè a, antrene • Esprime opinyon, santiman kominikasyon kote yo elèv yo pazapa pou yo • Kritik (pozitif / sou yon evènman genyen oswa pou yo bay kapab reyalize yon negatif) • Kominike yon enfòmasyon opinyon yo, oswa pou yo senp opinyon jiska • Prezantasyon yon • Bay agiman e konprann enfòme, oswa pou yo devlope yon opinyon ak tout egzanp kouman yo prepare divès agimante. agimantasyon. • Distenge tèz* / kalite agiman. agiman* • Bay chak elèv nan klas la • Yo sipoze vin pi maton • Kouman prezante yon okazyon pou li pran lapa nan bay agiman ki fò agiman : lide, wòl e ede li dekouvri nan dènye klas devlopman, egzanp. patikilarite diskou oral li segondè yo. pwodui a. 31  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • Progresyon, ranje lide • Pwofite de chak sityasyon • Kòmanse sansibilize 1.4 Metrize tout kalite zouti lang yo nan lòd. kominikasyon pou etidye elèv yo nan premye nan dispoze pou fè yon • Sèvi ak lòd evenman yo gramè oral lang kreyòl la. lane. kominikasyon oral byen makònen, san depaman. (kronoloji) • Bati yon plan (mete nan lòd • Konekte* lojik, espas • Montre elèv yo diferans ki • Fè aprantisay yo sitou enfòmasyon ou chwazi pou ak tan genyen ant lang oral ak nan dezyèm lane. bay yo). • Pwogresyon tematik*. lang ekri. • Tabli rapò lojik nan lide yo • Repriz ak anafò* (sèvi • Aprann byen sèvi ak konekte ak lòt mo ki ka jwe yo. menm wòl la pou evite repetisyon). • Itilize ak anpil ladrès pwogresyon tematik • Leksik ki ale ak sitiyasyon • Sèvi korèkteman ak pwonon, kominikasyon an. detèminan demontratif e posesif kòm anafò. • Sentaks* diskou oral. • Sèvi ak mo tankou ak espresyon ki koresponn ak kalite lang ou dwe itilize e ki di ak anpil presizyon sa ou vle di a. • Respekte règ sentaks* lang nan. * 32  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • Respirasyon, pòz nan • Pwopoze elèv yo kèk • Travay konpetans sa 1.5 Sèvi ak mwayen ki ka pèmèt ou vwa, byen pwononse, egzèsis ki ka pèmèt yo a nan sityasyon fè konprann mesaj san ou pa jès ak atitid, fason kontwole souf yo. kominikasyon ki reyèl. bezwen pale. pou gade. • Mande elèv yo pou yo • Pran konsyans de tout sa kò w kominike k↕k mesaj • Aprann yo sèvi ak kò yo e kapab fè pou byen sèvi ak li lè ak je yo, tèt yo zepòl • Byen chwazi sipò ki ale fè yo pran konsyans w ap kominike. yo, elatriye, san yo pa ak entansyon kouman yo ka kominike bèl • Sèvi ak anpil ladrès ak tout kominikasyon. mesaj san yo pa bezwen pale. sa ki ka ede kòm sipò nan louvri bouch yo pou yo di • Mande elkèv yo pou kominikasyon oral (desen, yon mo. yo fè kòmantè sou imaj, chema, elatriye). • Kòmantè apati sipò imaj ki ka genyen vizyèl. plizyè siyifikasyon. • Aprann yo prepare divès kalte sipò vizyèl (afich, desen, videyo, tablo, grafik, ets.) ki ka ede yo pi maton nan kominikasyon oral. 33  SITIYASYON KOMINIKASYON ORAL POU TRAVAY NAN PREMYE LANE SEGONDÈ Pou abòde osinon pou kapab atenn konpetans yo, pwogram nan pwopoze pou bay sitiyasyon kominikasyon ki nan 3 pwochen paj yo priyorite : Ekspoze/kontrandi Konpetans Konesans nesesè Koute :O - Ekriti abreje, senbòl, nominalizasyon. • Pran nòt esansyèl yon ekspoze ki kout e byen prezante. - Aranjman tèks : (rezime- kòmansman, rapò ant • Pran nòt pandan w ap fè yon vizit (mize, lopital, …) divès pati yo, pòz, rezime- konklizyon) • Reponn kesyon (louvri osinon fèmen) sou konpreyansyon - Rekonèt tèm ak soutèm yon ekspoze. - Ton, wotèvwa, jès, mimik (imitasyon san pawòl) • Reprann oralman oubyen kopye sou kaye w yon ekspoze ou te koute san w pa pran nòt. • Dekouvri entèvansyon pèsonèl moun k ap pale a nan mesaj la (san patipri, kritik). Pale : — o Adaptasyon rejis lang lan. • Pale ant 5 a 10 minit devan pwofesè w ak elèv ki nan o Anons plan an ak konklizyon an. klas la sou yon sijè ou mete w dakò ak pwofesè a. o Konnen itilize èdmemwa. • Pa kite je w sou nòt yo pouw kab pale san papye. o Diminisyon kantite enfòmasyon apati repetisyon • Pou retni atansyon oditè yo, pale pawòl dapre nivo yo e motamo oswa ak pwòp mo pa w. montre w enterese ak mesaj w ap kominike a. o Eleman ki fasilite chita tande: egzanp, bonjan eksplikasyon, blag, desen, imaj, afich, dokimantasyon. o Ton, wotè vwa, jès, mimik, adrese oditwa a lapawòl. 34 Deba/Reyinyon Konpetans Konesans nesesè Koute :O • Pran lapawòl. • Dekouvri gran pwen yon reyinyon, yon deba (nan radyo, • Distinge tèz / agiman televisyon ak nan klas). • Pawòl osinon jès ki montre dakò, dezakò oubyen rezèv. • Dekouvri tèz yon entèvenan ak tout agiman li yo. • Rejis lang. • Jije si yon entèvenan dakò avèk yon lòt. Remake fason li montre akò li ou dezakò li. Pale : — • Pran lapawòl • Chwazi moman ki pi bon pou entèvni e mande animatè a • Redi sa w tande nan lòt mo, montre kote ki gen akò yo lapawòl ak kote ki pa genyen, fè siy pou montre ke wap chanje, • Makònen diskou ou la ak sa ki fèk di anvan an. fè sonje yon prensip. • Kritike mesaj yon lòt san vyolans ni patipri. • Montre politès lè wap pale tankou lè w pap pale. • Redi menm mesaj la nan lòt mo si yo pat byen konprann li. • Respekte tan ou genyen pou pale. 35 Istwa oral Konpetans Konesans nesesè Koute :O • Ton, wotè, vwa, jès pale ak oditwa a. • Rakonte yon istwa kout (kont, blag, elatriye) pandan 5 • Sitiyasyon inisyal ki debite istwa a : kilès? Ki kote? Ki a 10 minit devan pwofesè ak elèv ki nan klas la. lè? Ki sa? • Mete tout ou menm nan sa w ap di a pou li ka espresif. • Chema naratif *. • Presize sikonstans istwa a. • Byen sèvi ak chema naratif la. Pale : — LEKTI ESPRESIF JISKA ESPRESYON TEYATRAL Konpetans Konesans Nesese • Di yon teks, yon powèm, li yo oubyen resite yo pakè. • Fason pou aprann pakè. • Jwe wòl yon pèsonaj nan yon pyès teyat. • Byen chwazi yon wòl. • Mete tout ou menm nan fason li pale e nan fason li jwe. • Vitès ak volim vwa, entonasyon, respirasyon. • Okipe espas ki disponib lan san ou pa jennen oditwa a. • Itilizasyon kò ak jès. • Okipasyon espas la: deplasman, pozisyon devan piblik la. 36  PWOFIL ELÈV PREMYE ANE SEGONDÈ KÒM LOKITÈ 1. KARAKTERISTIK SITYASYON KOMINIKASYON • eksplike yon afimasyon, yon reyalite, ORAL NAN YON EVALYASYON SOMATIF oubyen yon fenomèn • defann yon prendvi. 1.1 ................................................................................................................................................................ S ityasyon kominikasyon an dwe presize pou elèv v Enfòmasyon yo pran ankonsiderasyon la eleman sa yo : karakteristik destinatè a ak tout reyaksyon li - yon entansyon kominikasyon; v Diskou elèv la pwovoke enterè destinatè a : - yon tèm osinon yon chwa pami plizyè tèm ; - tip pratik kominikasyon oral (diskisyon, • Pou fason li chwazi mo ak fraz li yo ; deba, ekspoze, kontrandi, istwa oral, pyès • Pou eleman san pawòl li chwazi pou teyat, elatriye) kominikasyon an (entonasyon, vitès, volim, jès, dikiman sipò) 1.2 Konsiy yo dwe presize tou: • Moman ak dire kominikasyon an; • Resous ki otorize pou itilize. 2.2 Koyeran Diskou elèv yo koyeran si destinatè a ka suiv 2. KARAKTERISTIK DISKOU ELÈV LA NAN KAD san difikilte pwogresyon diskisyon, deba, EVALYASYON AN kontrandi, ekspoze a : 2.1 Adapte pou sitiyasyon kominikasyon an • eleman nesesè pou pèmèt konpreyansyon Diskou elèv la adapte si li respekte yo la ; eleman sa yo • li byen soutni pwendvi li yo ; • rejis lang lan annakò ak egjizans v Enfòmasyon li transmèt yo pèmèt : sitiyasyon kominikasyon an. • aprofondi, nyanse, ilistre ou jistifye opinyon li sou yon èv literè li prezante ; 37  KOMINIKASYON EKRI : LEKTI Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • sityasyon kominikasyon • abitye elèv yo poze kesyon sou • li enpòtan pou 2 Dirije lekti w dapre sans nan divès kalte tèks sitiyasyon kominikasyon yo jwenn anseyan pèmèt sitIyasyon kominikasyon an e • konesans pou yon lektè nan tèks yo gen pou li. elèv yo byen pwojè lekti ou gen nan tèt ou. genyen (konesans monn • pèmèt yo fè anpil pratik lekti sou debute sou pwen • Analize sityasyon lekti a. nan, karakteristik lang divès kalte tèks. sa yo : dekouvri • Mete w nan pozisyon yon sitiyasyon ki nan lan daprè kalte tèks yo. • ankouraje elèv yo fè ti rechèch lektè enpi abòde tèks la. divès kalte tèks, • pwòjè lekti tou kout sou yon ekriven, yon otè • Bay tèt ou yon pwojè : lekti genyen yon pwojè • entansyon kominikasyon tèks yo gen pou li. pou chèche yon ransèyman, lektim elatriye. • kontèks pwodiksyon • montre yo enpòtans enfòmasyon pou fè yon rezime, pou • travay sa yo ki va ki alantou yon tèks (tit, soutit, mennen yon aksyon, pou • kontèks narasyon kòmanse nan ekriti (gwo, piti), desen, imaj eksplike, pou jwi bèlte lang • byografi ekriven / otè premye lane elatriye). kreyòl la, pou chèche agiman, segondè a va • enfòmasyon ki genyen pou tabli yon dokimantasyon kontinye nan rès nan paratèks (tit, sou yon sijè …. lane yo. soutit, desen, imaj, paj • Evalye konesans ou sou otè kouvèti, elatriye). tèks ou gen pou li a : sanble tout enfòmasyon sou vi l, sou liv li ekri, chèche enfòmasyon si ou manke. • Gade tit, soutit, paj kouvèti, tout enfòmasyon ki ka ede w rekonèt ki jan ak ki tip tèks la ye. 38  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan v pwòp fason ak vitès ou v Anseyan an dwe aprann elèv v Abitye elèv yo fè lekti 1. Egzamine kondisyon ou li. yo kèk te knik akestrateji nètale pou devlope genyen pou li tèks ki nan etap planifikasyon lekti lakay yo enterè pou li. devan ou lan : longè v patikilarite divès kalte tèks a: tèks la, zouti ki disponib, sa w genyen v Divès kalte v Pou lekti espresif, pou fè ak tèks la, valè lekti : v prevwa yon griy daprè travay yo sitou an rapò tan ou bezwen, elatriye • lekti nètale* 149ganizasyon tèks la ki ka ak konpetans nan • Detèmine mannyè pou li pèmèt sezi eleman esansyèl kominikasyon oral. • lekti analitik* tèks la : nan tèks la • lekti espresif* 1. Prevwa kantite lekti ou v Pou lòt lekti tankou • lekti dokimante* vle fè ak fason pou li ou v prevwa yon sistèm (tablo- lekti analitik, lekti reli tèks la : lekti rezime, diagram, chema) ki dokimantè, kòmanse yo nètale, toudenkou ou v Divès kalte griy ka pèmèt mete lòd lide ki pazapa nan premyè lane moso pa ti moso. v lekti daprè chemateks devlope nan tèks la. men se sitou nan lòt 2. Prevwa youn ou plizyè la : lane yo pou aprofondi fason pou souliyen pati 1. tèks deskriptif* yo. ki enterese w nan tèks 2. tèks naratif la oubyen pou pran nòt, 3. tèks agimantatif otremandi, ou fè yon 4. tèks poyetik griy pou ede w li. v Estrateji lekti 3. Konnen sèvi ak tout estrateji lekti selon v Teknik lekti pwojè e kalte liv osinon dokiman ou gen pou li. 39  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan v Chan semantik* yon mo : v Aprann elèv yo fè yon v Pwofite moman travay 3 Konstrui sans tèks la vle di si li feminen, si li koutje sou tout tèks la e sa a nan lekti pou tout bon vre e sa li pa vle fin maskilen. sou chak paragraf. travay zouti di v Sans kontekstyèl, pwòp v Chèche degaje lide fonksyonman lang • Chèche mo w pa konnen, ak figire. prensipal ak lide segondè ki kreyòl la ak elèv yo : gade ki sans ou ta kap bay nan tèks la. leksik, gramè tèks, nan kontèks yo itilize yo, v sèvi ak diksyonè òtograf. oubyen chèche yo nan v pwogrè anrapò ak tèm, v Sèvi ak diksyonè oubyen esplikasyon yo bay pou v Fè yo pran nòt nan kaye diksyonè. lide ak enfòmasyon sèten mo pou konprann lide yo pou fikse kèk • Seye bay fraz yon sans ki v lòd enfòmasyon yo. ki di e ki pa ki nan tèks la. eleman esansyèl yo ka pèmèt ou konprann sezi v rapò lojik nan lide ki nan aprann. sans tèks la v pèmèt elèv yo sèvi ak tout tèks la. zouti ki ka pèmèt yo v Pwofite pou ede yo • Mete enfòmasyon nan lòd. v sans tèks la vle di e sal konstrui sans tèks yo ap li ogmante vokabilè yo. • Pran sans andaki tèks la pa fin di a : gramè, griy lekti, genyen. v sa kita dwe vre elatriye. • Idantifye kote nan tèks la v mo ki pa enpòtan nan ki pa fin klè e chèche byen yon fraz konprann yo. v figi e stil : matafò*, metonimi*. v fraz ki pa fin klè. v rapò lojik kipa fin klè. 40  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan v Istwa, kont, fab, roman v Pèmèt elèv yo dekouvri v Pa bliye tout gran 3.1 Idantifye, konprann, komedi, pwezi, nouvèl. kritè ki karakterize jan kategori tèks fè pati entèprete divès jan tèks : v Editoryal, teks tèks yo lè yo literè ak lè yo yon jan. Yo rekonèt jan • Jan literè dokimantè, fich teknik, pa literè. sa apati sèten kritè • Jan ki pa literè fòmèl e semantik, men mòd anplwa, anons, • Chèche dekouvri nan yon reklam piblisitè. tou sosyal e istorik. tèks kantite jan ki ladan l. v Se sitou kritè sa yo v Inisyasyon nan tèks agimantatif: esè, atik pou elèv yo konnen nan laprès. premye lane segondè a. 41  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.2 Idantifye, konprann, ¹ Entansyon naratè a : ¹ Pèmèt elèv yo dekouvri nan ¹ Nan premye lane entèprete • Tip dominan pratik lekti yap fè prensipal segondè a se sitou tèks divès tip tèks (entansyon nan karakteristik lengwistik ki naratif ak tèks • Tip segondè yon ka pèmèt idantifye, agimantatif pou anseyan konprann ak entèprete yon bay priyorite. tèks). ¹ Karakteristik yon tèks tèks. • Idantifye eleman ki fòme naratif, deskriptif, tèks naratif, deskriptif, ¹ Konsènan tèks agimantatif, eksplikatif, agimantatif, eksplikatif, ¹ Fè yo dekouvri pa gen anpil agimantatif la, se sitou enjonktif, ekspresif, ekspresif, enjonktif, tèks ki genyen yon sèl tip. yon inisyasyon pou enpresif. enpresif. Paregzanp, yon woman ki se anseyan fè, etandone yon tèks naratif ka gen elèv yo gen pou yo • Idantifye entansyon ki pasaj descriptif, aprofondi li nan tout ane dominan nan yon tèks agimantatif, elatriye. segondè a. literè. • Chèche dekouvri nan yon tèks tout tip ki ladan l. 42  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.3 Idantifye, konprann, ¹ Enonse *, Enonsyatè *, ¹ Chak fwa elèv la ap fè yon ¹ Nan premye lane entèprete sitiyasyon reseptè * pratik lekti, nan gry lekti li segondè a, anseyan an va enonsyasyon yon tèks. prepare a, anseyan va abitye rete sèlman nan etap li pwogresivman idantifye identifikasyon ¹ Mak enonsyasyon * an. divès eleman konsènan sitiyasyon enansyasyon noyson enonsyasyon, (Kilès ki ap pale, ak ¹ Kote ak moman enonsyatè eks. kilès, nan ki moman e ki enonsyasyon an. kote). Li va pèmèt yo tou distenge sitiyasyon ¹ Pwennvi * (fokalizasyon enonsyasyon ak * zewo, entèn, ekstèn) sitiyasyon enonse. ¹ Fenomèn modalizasyon *. ¹ Anseyan va fè menm travay la tou pou fokalizasyon ak ¹ Pawòl rapòte. modalizasyon (yon senp inisyasyon). 43  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.4 Itilize, konprann entèprete ¹ Kontèks istorik. ¹ Pwofite moman elèv yo ap ¹ Anseyan an pa bezwen divès abòde yon tèks pou aprann fè yon kou espesyal sou eleman ki antoure yo poze kesyon sou lavi otè istwa literè. Chak fwa l ¹ Byografi pwodiksyon a, sou epòk tèks la te ekri, ap fè yon etid tèks li va yon tèks. sou Ekòl, mouvman, tandans montre elèv yo enfliyans ¹ Ekòl, mouvman, peryòd, ak tout lòt enfòmasyon ki ka kontèks pwodiksyon sou tandans. ede elèv yo konprann eleman tèks la. literè ki antoure pwodiksyon Paregzanp lè l fini yon ¹ Konvansyon, règ (vrè tèks la. sekans sou yon èv sanblans, byenseyans) oubyen sou yon gwoupman tèks, li ka pwopoze elèv yo kèk ¹ Eta moun ki ap resewa zouti pou yo jwenn e tèks la kenbe pakè eleman istwa • lektè literè yo rankontre nan • oditè lekti yo ; tablo-ranmase, • espektatè tablo-kronoloji… • piblik ¹ Kritik. 44  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.5 Idantifye, konprann, ¹ Tonalite * ¹ Abitye elèv yo dekouvri ¹ Nan premye lane entèprete - Komik santiman otè a vle fè pase segondè se sitou teyat tonalite*, rejis* yon tèks. nan tèks li a. ak tonalite komik li an, - Lirik (sansibilizasyon) anseyan va etidye ak • Idantifye divès eleman ki - Polemik elèv yo. fè yon tèks komik, polemik, (sansibilizasyon) ¹ Fè yo eksprime efè yo santi didaktik, epik, lirik. tèks la fè sou yo. - Didaktik • Chèche dekouvri nan yon (sansibilizasyon) ¹ Evite tèminoloji yo tèks tout rejis ki ladan l. itilize pou pale de rejis yo. Montre sitou jan yo fonksyone. * * 45  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan - Mande elèv li tèks la 3.6 Itilize divès antre selon jan, - Tipoloji tèks ak mòd ¹ Konpetans sa a yap fini avè l’ plizyè fwa swivan kèk tip, enonsyasyon, kontèks, òganizasyon tèks ; nan twazyèm ane, men nan tip lekti li wè deja. tonalite pou li yon tèks - Kontèks/sitiyasyon premye ane yap montre elèv yo - Epi l’ap bay tip tèks la literè. ke analiz literè *a mande yon ak kijan tèks la òganize. - tonalite òganizasyon metodologik Men se yon travay ki pou patikilye, e yap dirije yo ti kras fèt pazapa. pa ti kras sou òganizasyon sa a. 46  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.7 Tabli diferans ant yon ¹ Distenksyon ¹ Prezante bay elèv yo diferan ¹ Anseyan yo dwe pwofite tèks literè (literati) ak yon - Tèks literè tèks ki ka pèmèt yo degaje pou yo montre enfliyans tèks ki pa literè (oraliti). karakteristik ki ka tabli lang oral la sou ekri literè - Tèks oral diferans ant yon tèks literè yo an Kreyòl. e yon tèks oral. Georges Castera, Morisseau Leroy, Se pami ekriven yo de otè ki pa kache enfliyans lang oral kreyòl la sou tèks yo. 47  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.8 Devlope yon lespri kritik ¹ Enpòtan / pa nesesè ¹ Travay lakay elèv yo atitid ki ¹ Anseyan an dwe ede elèv • Distenge: pèmèt yo reyaji devan yon yo devlope yon espri o Sa ki enpotan ak sa tèks y’ap li sou sa ki ta kritik ki pèmèt yo tabli ¹ Vre / pa vre ki pa nesesè ; sanble : diferans ant yon panse o Sa ki vre ak sa ki pa majik ak yon panse • enpòtan vre ; ¹ Ki ka reyèl, ki pa ka reyèl pozitif. • vrèsanblab o Sa ki reyèl ak sa ki • reyèl chita nan panse ; ¹ Konsta / opinyon ¹ Pran an konsiderasyon o Sa ki reyèl vre ak konesans elèv yo nan sa sa ki ta kapab ¹ Fè yo degaje anmenmtan sa ¹ Enonsyatè / destinatè yo aprann nan syans reyèl ; ki ta sanble sosyal lè w abòde o Sa yo ka konstate • pa nesesè pwoblèm valè yo. ¹ Valè : ak sa ki se opinyon • ki pa ka reyèl • moral • Idantifye enonsyatè yon • elatriye tèks, destinatè l’. • kiltirèl • Idantifye valè ki nan yon • politik. ¹ Aprann yo tou rekonèt tèks ak ideyoloji ki kap enonsyatè / destinatè. dèyè l : kolonyalis, kominis, endijenis, … ¹ Fè elèv yo degaje apati tèm ki devlope nan yon tèks valè moral, kiltirel osinon politik. 48  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.9 Esplike tout kalte desen ak ¹ Eleman ki nan langaj • Chak fwa elèv yo twouve ¹ Pou sa ki gen rapò ak imaj. ikonik * : yo devan yon imaj, yon agimantasyon, anseyan desen, ede yo devlope va etidye sitou imaj nan • Idantifye eleman ki nan (ti komik, desen, penti, abilite pou yo konprann piblisite ak desen pou fè langaj desen yo, imaj yo foto) : pwennvi, plan, yo, entèprete yo. Atire moun ri. tankou sa nou ka dekouvri chwa koulè ak limyè, atansyon sou fòm, koulè, nan odyovizyèl. senbòl ak konvansyon pèspektiv (lwen, pre), ¹ Abitye elèv yo travay • Analize rapò ki tabli ant sa tout eleman ki enpòtan sou tout fòm desen, w wè ak sa w tande nan yon ¹ Eleman ki nan langaj imaj pou entèprete langaj imaj ki nan anviwònman pyès teyat, paregzanp. yo (sinema, televizyon): ikonik. yo (vèvè, tablo atis yo, pwennvi, plan, montaj, elatriye) pou rann yo konvansyon. kapab dekode mesay ki ladan yo e eksprime yo ¹ Rapò tèks teyat / chwa sou kalte desen, imaj sa mizansèn. yo. ¹ Sèvi ak yo kòm sipò pou agimante. 49  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.10 Sèvi byen ak vokabilè ¹ Sans jenerik * / ¹ Pwofesè a ap pwofite tout ¹ Pou plis detay, gade nan • Apiye w’ sou tout teknik ki Sans kontekstyèl * okazyon ki parèt devan li paj – kote yo devlope genyen nan etid vokabilè : pou li fè elèv yo konnen pati leksik la. kontèks, etimoloji, sinonim, plis mo. ¹ Mo menm fanmi, diksyonè, mo menm fanmi, elatriye pou konprann pi ¹ l’ap fè sa : byen tèks lekti yo e pou ¹ Sinonim • lè l’ esplike elèv yo ogmante konesans ou nan nouvo mo yo ak mo ke yo vokabilè. ¹ Kontèks konn sèvi dejà ki vin gen yon lòt sans. ¹ Diksyonè • lè li montre elèv yo sèvi ak zouti tankou diksyonè. ¹ Jwenn etimoloji * • Lè li swiv konvèsasyon yo pou l’ wè si yo byen ¹ Sèvi ak lòt mo pou di yon sèvi ak nouvo mo yo. menm bagay. • Lè li fè elèv yo plis sèvi ak nouvo mo yo, yon ¹ Elatriye. fason pou yo ka tou konnen yo. 50  Jan tèks pou fè lekti nan premye ane segondè Pou abòde osinon reyalize konpetans yo, elèv premye ane segondè yo va pratike sitou lekti jan nou seleksyone yo: istwa imajinè, teyat, pwezi, atik laprès. Anseyan a gade tout libète l pou li fè elèv yo li ak dekouvri lòt jan tèks pou konplete sa yo. Istwa imajinè Elèv yo va li woman, nouvèl, kont, fab. Yo va li annantye lakay yo oubyen nan lekòl la istwa tout kont yo tankou nouvèl, kont, fab. Se ap yon bon bagay si elèv yo li younn ou de woman pou ane a. Pou lekti woman an, elèv yo ta li e lakay yo e nan lekòl yo. Konpetans Konesans nesesè Kijn po devlope konpetans lan Kòmante ¹ Rezime istwa a • Etap chema naratif • Fè timoun yo dekouvri tout etap ki • Aplike chema naratif ak chema • Pati chema aktansyèl genyen nan chema naratif ak kòman aktansyèl nan sitiyasyon lavi toulejou. ¹ Ekprime santiman, yon moral enplisit • Enplisit, presipoze, sa ki pa di, pou yo aplike chema sa a sou yon tèks. Rakonte yon ti istwa, nouvèl, kont, blag. ¹ Dekouvri pòtre, dekò, pawòl, panse endis • Fè menm travay la ak chema • Apati, plizyè tèks identifye, eksplike • Tip tèks tankou naratif, deskriptif, aktansyèl diferans ant divès tip tèks la, fason pèsonaj yo, moral yo. eksplikatif… • Abitye elèv yo ak divès tip tèks pou tèks la oganize eks. Poze kesyon ¹ Distenge yon istwa imajinè de yon istwa • Pari nan lekti: Konvansyon ant otè a yo ka konnen kòman estriktire • Nan klas la tire kont epi mande yo reyèl ak lektè a • Pati sou konesans elèv la genyen pou yo chèche sa ki reyèl, sa ki vrè, sa (biyografi, otobiyografi) • Eleman ki ka pèmèt vrèsanblans nan • Fè elèv yo pale sou diferan relasyon ki pa vrè eks. ¹ Distenge sa ki vre / vrèsanblab. yon resi. yon lektè kapab genyen ak yon tèks: • Twouve kantite diskou ki prezan nan • Otè / naratè / pèsonaj sibjektif/objektif. yon teks naratif ak vwa pèsonaj, ki pale ¹ Etidye karakteristik narasyon. • Fokalizasyon. • Pèmèt elèv la jwenn nan yon tèks anndan chak diskou. ¹ Metrize kronoloji yon istwa. • Oganizasyon kronolojik naratif tout eleman ou jwenn e sa ou • Nan tèks mande elèv yo pou distenge • Majè baz pou jije yon resi: pa jwenn nan yon lòt tip tèks sa ki konkrè, sa ki abstrè, sa ki reyèl, ¹ Kominike nan klas la reyaksyon pèsonèl vrèsanblans, respè règ jan yo, sa ki imajinè santimantal, entèlektyèl ou, idantifikasyon avèk yon pèsonaj. • Mande elèv yo pou yo tabli kronoloji pou yon istwa, yon pèsonaj. • Jan : nouvèl, kont, fab, woman. tèks la apati mo ak ekspresyon ki nan ¹ Distenge karakteristik divès kalite jan tèks la. tèks tankou, nouvèl, kont, fab. Fè elèv yo di: • Sa yo panse de tèks la • Si otè a respekte tout règjan yo • Ki pèsonaj ki ka sèvi yo kòm modèl. • Fè elèv yo pwodwi tèks naratif tou kout tankou fab, nouvèl, kont, eks 51 Pyès teyat Pi bon fason pou etidye teyat, se jwe pyès la. Se sa ki fè nan kad etid teyat nan lekòl, li enpòtan pou elèv yo jwe pyès yo, fè mizansèn yo : mizansèn kèk ekstrè nan klas, òganizasyon espektak, videyo sou kèk pyès teyat eks. Nan premye ane segondè, yo jwe sitou pyès komik. Anseyan ka fè jwe lòt tip pyès, si se gou ak enterè elèv yo. Konpetans Konesans Kijan pou devlope konpeans lan kòmantè Li yon pyès teyat ¹ Jan patikilye ki genyen nan Pèmèt elèv yo fè diferans ant - Mande elèv jwe osinon yon ekstrè pou sketch, pyès teyat ak lòt ti pyès teyat swa pwopoze yon teyat : komedi, fas. mizansèn, yon dekò. prezantasyon. sou yon fòm ¹ Kominikasyon teyatral komedi swa sou ¹ Diferan tip komik : ak pawòl, ak jès yon fòm fas eks. ¹ Konvansyon, règ, prensip teyatral : - Pèmèt elèv yo apate, monològ, kiproko, reyitilize Kout teyat ¹ Rapò ant pèsonaj yo kenesans yo ¹ Wòl dekò (vizyèl, son), ekleraj, genyen sou pwononsyasyon, kostim, makiyaj, akseswa… diskisyon ak sou pwozodi pou chanje sans yon mesaj. 52 Powezi Konpetans Konesans nesesè Kijan yo devlope Konpetans lan kòmantè ¹ Fè elèv yo modifye sans yon ¹ Konesans sa yo se pou etidye kòm zouti Rekonèt e apresye mwayen yon otè ¹ Jwèt ak son lang lan: rim*, asonans*, enonse pandan y’ap jwe sou son nan pou li ak konprann patikilarite pwezi. Li pa itilize pou li pwovoke sou yon lektè aliterasyon. mo yo ak sou ton yo itilize nan nesesè pou anseyan an fè yon kou twò yon efè estetik apati fason li sèvi mitan mo yo. teknik sou zouti sa yo, men ede elèv yo ak lang lan. ¹ Jwèt ak gramè e sentaks lang lan: pito pran plezi nan li tèks pwetik. envèsyon, simetri*, repetisyon. ¹ Jwèt ak leksik lang lan : Chan leksikal, polysemi, metafò. ¹ Jwet ak rit (metrik*) Atik laprès Konpetans Konesans nesesè Kijan yo devlope Konpetans lan kòmantè ¹ pèmèt elèv yo reyitilize konesans • Adopte yon mòd lekti kritik ki ¹ Patikilarite prensipal jan jounalistik: ¹ mande elèv yo chèche sans yo genyen sou jan jounalistik pou byen adapte a jan jounalistik yo, sa fè divè, entèvyou, kritik, repòtaj. mo sa yo nan diksyonè: yo ekri tèks tou kout tankou dwe pèmèt : entèvyou, kritik repòtaj, editoryal, kritik eks. o jije fòs enplikasyon de otè a ¹ Mak ki fè remake otè nan tèks li a. nan tèks li a. o idantifye entansyon ki dominan ¹ Enonse ki se reyalite ak sa nan tèks la. 53  PWOFIL ELÈV PREMYE ANE SEKONDÈ KÒM LEKTÈ 1. KARAKTERISTIK SITIYASYON LEKTI NAN KAD YON EVALYASYON SOMATIF 1. Konstwi sans tèks la 1.2 Elèv la dwe jwenn nan sitiyasyon lekti a eleman 1.1 Degaje kontni tèks la sa yo: v Entansyon lekti tèks la; v Nan tèks naratif : v Youn ou plizyè tèks; • dekouvri monn naratif la. • tèks naratif • Tabli rapò ant eleman ki nan monn naratif la. • tèks powetik • tèks deskriptif v Nan yon tèks powetik : v Youn ou plizyè kesyon oubyen tachŒ ki gen • dekouvri monn powetik la. rapò ak tèks la; • tabli rapò ant eleman ki nan monn powetik la. v Tout resous ki nesesè pou akonpli tach ki gen rapò ak tèks la (ransèyman sou otè a ak epòk v Nan yon tèks deskriptif : li, plan, kat jewografik, leksik espesyalise, • rekonèt sijè ki dekri a. eks…) • rekonèt eleman yo dekri yo. • tabli rapò ant eleman yo dekri yo. 1.3 Apa sa, konsiy yo dwe presize: v tan ki prevwa pou travay la fèt 1.2 Degaje òganizasyon tèks la v tout dokiman (liv, diksyonè, gramè, lis mo vokabilè, eks…) ki otorize pou akonpli tach la. v Nan tèks naratif : v Resous ki otorize pou itilize. • rekonstwi plan tèks la. 2. ABILTE LEKTI YON ELÈV KI NAN KAD YON • distinge yon istwa imajinè ak yon istwa EVLAYASYON SOMATIF reyèl. • rekonèt eleman pwogresyon ki tabli Œ koyrans tèks la. Kesyon oubyen tach an rapò ak lekti yon tèks ta dwe fèt alekri. Nan sans sa, fò tach yo gen kèk kesyon pou devlope, paragraf pou ekri tankou yon rezime. 54  • Rekonèt pasaj lòt tip tèks (deskriptif, 1) Pran pozisyon pèsonèl parapò ak tèks la agimantatif, el…) nan tèks la e rekonèt enterè yo. • evalye nan ki mezi tèks la (kontni, òganizasyon, pwennvi, bi) ouvri davantaj v Nan yon tèks powetik : lespri lekti a e satisfè oubyen bezwen • disène eleman ki sèvi pou òganize tèks la. imajinasyon li oubyen konpreyansyon yon • rekonèt eleman pwogresyon ki tabli reyalite. koyerans tèks la. v Nan yon tèks deskriptif : 2) Bay reyaksyon sou tèks la. • rekonstwi plan tèks la. • rekonèt pwogresyon enfòmasyon ki tabli koyerans tèks la • rekonèt nan tèks la pasaj ki opinyon ak pasaj ki se fè reyèleleman yo dekri yo. 1.3 Disène pwennvi ki adopte nan tèks la • rekonèt pwennvi otè a. • degaje imaj destinatè a nan tèks la • disène valè (kiltirèl, sosyal, politik) ki nan tèks la. • dekouvri bi tèks la 3. REYAJI SOU TÈKS LA 55  KOMINIKASYON EKRI : EKRITI DIVÈS KALITE TÈKS Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.1 Cèche ekri nan sans sitiyasyon ¹ Idantifikasyon ak itilizasyon ¹ Abitye elèv yo prepare ¹ Pwofesè a ap asire kominikasyon an. yon griy pou yo pran an kont sitiyasyon yon sitiyasyon kominikasyon. • Analize sitiyasyon kominikasyon an : ¹ Divès kalite tèks tout eleman: entansyon, kominikasyon an (entansyon pwojè moun pwojè ekriti, tip tèks, eks… defini aklè e tout 1. Mete w’ nan pozisyon moun ki ap K’ap ekri a). elèv yo an mezi fè ekri a (entansyon w) ; • rakonte evènman, ¹ Aprann yo poze kesyon ki yon pwodiksyon ekri. 2. egzamine kondisyon ou genyen pou istwa ekri a (tan, longè tèks la, resous) ; • pale de yon bagay, de nesesè pou yo fè yon bon yon kote, de yon pèsonaj. analiz sitiyasyon komini- ¹ Detèmine ak elèv 3. Vize destinatè a kivledi moun w ap • Bay agiman, rezone, kritike, ekri a ou moun ki gen pou li sa w kasyon an. yo twa gran etap ki enfòme, eksplike eks… ekri a. • Eksprime emosyon, santiman, genyen nan yon eveye emosyon, santiman lakay moun aktivite pwodiksyon • Detèmine kontni tèks la daprè sitiyasyon kominikasyon an. k’ap li a. yon tèks ekri. ¹ Destinatè: kantite, laj, estati 1. Envante yon istwa osinon chwazi 1) Etap reyaksyon potensyèl. yon sijè ; planifikasyon ¹ Kondisyon konteksyèl ak 2. chwazi mannyè pou òganize tèks materyèl kominikasyon an: 2) Etap la. - jan tèks la redaksyon 3. Detèmine mannyè ou vle ekri. - kanal kominikasyon 3) Etap revisyon. - kote ak tan - kontrent sosyokiltirèl 56  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.1 Pwodui divès tip ak jan tèks ¹ Ekri ki an rapò ak divès ¹ Pwofite okazyon lè elèv yo ¹ Pa bliye enpòtans yon nan sans tèks ak èv ekriven ou jan, tip e regis ki nan li tèks osinon èv ekriven bon modèl nan zafè etidye yo. pwogram nan: tout yo etidye yo pou fè yo ekri. kalite istwa osinon obsève fason èv sa yo resi. prezante. ¹ Ekri (oto) byografik: ¹ Envite yo imite modèl èv temwayaj, istwa sou yo etidye yo pou yo yon eksperyans pwodui modèl ki parèy. pèsonèl. ¹ Ekri ki pèmèt fikse osinon restitiye konesans tankou kontrandi, rezime, eks ¹ Ekri agimantatif ki gen rapò ak resi (fab…) oubyen ki ka pèmèt eksprime e estriktire yon espri kritik. 57  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 3.2 Sèvi ak tout etap ki ka pèmèt ¹ Chema naratif lineyè ¹ Anseyan an dwe initye elèv yo ¹ Nan premyè ane ou ekri byen. nan preparasyon griy, fich segondè a, elèv • Konprann osinon detèmine ¹ Plan ekspoze ak kontrandi, osinon plan pou yo travay pwojè yo ap pwodui sijè a. inisyasyon sou klasman lide ki ekriti yo. Zouti sa yo gen tout sitou tèks ki gen • Sanble tout lide, tout gen agiman yo. enpòtans yo nan premye faz yon sèl pwennvi. konesans ak eksperyans sitiyasyon ekriti yo. Pwofesè a ap ou, konsilte liv, poze moun ¹ Fokalizasyon ki ka ede w reponn kèk pwopoze kèk - entèn kesyon. - ekstèn egzèsis pou • Prepare yon estrikti lojik - zewo mennen elèv yo tankou : ¹ Pwogresyon tematik: pazapa a -Yon chema naratif Ki gen tèm konstan, lineyè chanjman -Yon plan ki prezante lide eklate pwennvi yo. yo, oubyen dapre tèm ki ap trete a, oubyen dapre ¹ Ekspresyon sikonstans tan ak lye (ak advèb, GN, lojik lide yo. pwopozisyon sibòdone • Redije sikonstansyèl, elatiye…) o Chwazi yon pwennvi* ¹ Sikonstans kòz, konsekans, o Sèvi ak bi, mannyè, oposisyon, pwogresyon kondisyon. tematik* o Konn sèvi ak mo osinon espresyon ki fè sans… o Esprime divès rapò lojik, tankou lakòz, lapozisyon, lakonesans, eks… * * 58  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè o Itilize tout kalite mo ki jwe wòl • Sibstiti leksikal ak ¹ Okazyon sitiyasyon pwojè ekriti ¹ Anpil lan nosyon ki sibtiti pou evite repetisyon. gramatikal yo, se moman pou anseyan an ede nan pati sa devlope elèv yo fè transfè konesans yo nan yon lòt pati pi o Anplwaye ak anpil ladrès genyen nan lekti nan travay ekriti espesifik • Pwonon pèsonèl, pwonon pèsonèl, demonstratif yo. demonstratif, posesif : Gramè fraz / ak posesif pou kreye anafò. mòfoloji ak anplwa. Gramè tèks. o Metrize gesyon tit, paragraf, ¹ Pou ede elèv yo fè yon bon jesyon espasman ak alineya. lang nan tèks y’ap pwodui yo, ¹ Anseyman gramè • Gesyon tit, paragraf, ankouraje yo konsilte liv referans pa dwe fèt apa. espasman, alineya. o Ensere egzanp, ilistrasyon. (gramè, diksyonè), nòt yo pran nan Elèv yo dwe kaye yo, èdmemwa gramatikal. pratike gramè yo o Sèvi ak leksik ki pran an kont sitou lè y’ap fè yon nivo lang ki eksprime ak pratik lekti. ¹ Fè yo pratike otokoreksyon pou presizyon sa w vle di. pèmèt yo dekouvri pwòp fot yo. o Respekte règ sentaks ¹ Anseyan ka ede elèv yo pran yon o Byen sèvi ak ponktyasyon o Rejis lang rekil chak fwa devan pwodiksyon o Vokabilè an rapò ak tèks o Òtografye kòrèkteman tèks yo yo, pou yo evalye l, ki etidye nan lekti ak diksyonè ou tout lòt zouti. analize l e pote o Gramè tèks sitou : koreksyon ak o Reli e korije tèks la. ajansman / amelyorasyon ki nesesè o Prezante tèks la pou mete li an sikilasyon. 59  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.3 Itilize teknik ak zouti ki ka ¹ Òganizasyon ak ¹ Ankouraje elèv yo pataje ¹ Anseyan yo gen yon fasilite pwodiksyon bon tèks. itilizasyon yon bouyon. tèks yo ekri yo ak kanmarad travay enpòtan pou yo • Sèvi ak fèy bouyon yo nan klas la. Konsilte fè nan antrènman elèv anseyan yo, si ou pa sèten de yo nan mizan tèks • Bati yon plan ¹ Òganizasyon plan: tèks w ap pwodui a. pwodiksyon yo. Yo • Sèvi ak tout kalite - Pou yon ekspoze genyen pou yo fè yon diksyonè - Pou planifikasyon travay nan abitye elèv ¹ Aprann sèvi ak tout zouti ki • Sèvi ak gramè e tout lòt liv travay la yo “rete objektif” nesesè pou verifye kalite sou lang kreyòl la. - Pou òganize lide yo. kivledi pran yon rekil fas pwodiksyon l lan. a pwodiksyon an pou yo evalye li, analize li e ¹ Itilizasyon maksimal yon pote koreksyon nesesè. atik diksyonè, twouvay nan liv gramè, nan diksyonè, elatriye… 60  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.4 Asosye ekriti ak lòt sipò ¹ Mizanpaj jounal lekòl la. ¹ Pwofite okazyon lekti yon ¹ Pwofite chak fwa tankou imaj, son. etik jounal pou ankouraje okazyon an prezante • Pran nòt lè w ap tande yon ¹ Fabrikasyon yon afich elèv yo travay konpetans sa pou fè elèv yo mesaj a. eksperimante a lekri piblisite. sa yo wè nan lekti. • Ekri yon tèks piblisite ak tout imaj ou desen ¹ Fè elèv yo manipile yon • Fè mizanpaj jounal jounal e eksplike yo divès pati ki ladan li. ¹ Si posib envite yon jounalis vin pataje eksperyans li ak elèv yo. 61  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.5 Devlope entèlijans ak sèvo nan ¹ Resi envante ¹ Òganize nan klas la yon ¹ Gen kèk asosyasyon zafè ekri. Atelye kreyasyon powetik. ekriven ki enterese anpil • Sèvi ak règ ou aprann yo ¹ Kontinye yon resi fiksyon pou inisye jèn yo nan pou devlope entèlijans nan aktivite kreyasyon ¹ Envite, si posib, yon powèt. ekri listwa. literè, anseyan an dwe ¹ Modifikasyon etap nan kontakte asosyasyon sa yon resi fiksyon. ¹ Pèmèt elèv yo pibliye powèm yo e fè jèn yo pwofite yo fè nan kad atelye a. de talan ekriven sa yo. ¹ Kreyasyon powetik. 62  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 3.6 Reflechi sou pwòp fason ou ¹ Estrateji planifikasyon ¹ Prepare ak elèv yo griy ¹ Pa bliye malgre genyen teknik ekri. pwodiksyon tèks revizyon ki ka pèmèt yo wè pou pwodiksyon tèks, chak • Egzamine ladrès ak difikilte ankò etap yo travèse nan elèv rete ak pèsonalite li, ak ou rankontre nan zafè ekri. ¹ pwodiksyon tèks yo. estrateji pèsonèl li. Anseyan Mizantèks / Etap dwe ede, ankouraje e chèche • Jwenn koz difikilte yo e redaksyon konprann estrateji chak elèv solisyon pou regle yo. ¹ Aprann yo vèbalize kote li santi li pi konfòtab. eksperyans yo an gwoup pou ¹ Revizyon yo reyalize pwen fò yo ak ¹ Mande elèv yo pou jwenn kèk pwen fèb yo. sitiyasyon nan lavi toulèjou ¹ Fason yoin tèks prezante kote yon pèsonaj ap jwe ¹Travay kay elèv yo atitid ki ak òganize plizyè wòl. Ansanm yo ap pèmèt yo dekouvri diferan pèmèt elèv yo konprann tou sekans ki egziste anndan yon diferan aksyon ki poze nan ¹ Etap ki genyen nan tèks naratif. Fè yo dekouvri sitiyasyon ki chwazi a, e nan redaksyon yon tèks. to diferan pèsonaj ak wòl ki moman aksyon an poze pèsonaj yo jwe anndan tèks la. ¹ Lè anseyan an ak elèv yo fin analize plizyè sitiyasyon nan ¹ Pèmèt elèv yo dekouvri divès lavi toulejou; anyen an ap kalite vwa ki ap pale anndan mande yo itilize konpetans yo yon tèks : vwa naratè a ak sot dvlope yo nan analize vwa pèsonaj yo. Elèv yo dwe tèks literè. dekouvri tou kilè naratè a pale plis pase pèsonaj yo; ki ¹ Mande elèv yo pou dekouvri lè pèsonaj yo pale pase nartè divès manyè yon naratè a, ak kilè konesans naratè prezante yon diskou rapòte egal ak pa pèsonaj ak ki vwa ki pale anndan chak diskou. 63  Jan ak tip tèks pou pwodiksyon ekri nan premye ane segondè Pou abòde osinon reyalize konpetans yo, elèv premye ane segondè yo va pratike an priyorite jan ak tip sa yo : istwa imajinè (resi fiksyon), tèks enfòmatif, tèks agimantatif. Anseyan an gade tout libète l pou ankouraje lòt pwodiksyon. Anseyan an va pwopoze elèv yo pwojè pwodiksyon tèks an rapò ak tèks yo etidye nan lekti. Fò elèv yo ta kapab pwodui pou pi piti uit (8) travay ototal. Istwa imajinè (resi fiksyon) Konpetans Konesans nesesè Kijan pou develope konpetans lan kòmantè ¹ Konplete yon resi kèlkonk, ki pa ¹ Konesans sou chema ¹ Travay elèv yoatitid ki pèmèt yo ¹ Mande elèv yo jwenn kèk gen finisman, naratif ak sou chema dekouvri diferan sekans ki egziste sitiyasyon nan lavi toulèjou kòmansman oubyen yon pati nan aktansyèl anndan yon tèks naratif. Fè yo dekouvri kote yon pèsonaj ap jwe mitan. tou diferan pèsonaj ak wòl pèsonaj yo plizyè wòl. Anseyan yo ap ¹ Tip tèks yo ak tout jwe anndan tèks la. pèmèt elèv yo pou konprann ¹ Avèk ou san yon modèl, envante konbinezon posib; tou diferan aksyon ki chwazi kòmansman yon resi ki bay anvi ¹ Pèmèy elèv yo dekouvri divès kalite a, e nan moman aksyon yo pou li rès la. ¹ Kreyasyon yon kad ki vwa ki ap pale anndan yon tèks: vwa poze prezante espas ak tan naratè ak vwa pèsonaj yo. ELèv yo dwe ¹ Modifye yon resi: kote yon aksyon ap dekouvri tou kilè naratè a pale plis pase ¹ lè anseyan an ak elèv yo • ensere ladan l yon dewoule; pesonaj yo; ki lè pèsonaj yo pale plis jin analize plixyè sitiyasyon deskripsyon ou yon dyalog; pase naratè a, ak kilè tou konesans ana lavi toulèjou; anseyan an • chanje espas ak tan kote l ¹ Narasyon: 3èm pèsòn pèsinaj ak pa pèsonaj yo. ap mande yo itilize ap dewoule a; / 1è pèson konpetans yo sot develope • chwazi yon lòt naratè; nan analize tèks literè. • adopte yon lòt ¹ Divès pwennvi (zewo, fokalizasyon; pwennvi ekstèn, entèn) ¹ Mande elèv yo pou yo • boulvèse lòd evenman yo. dekouvri manyè yon naratè prezante yon diskou rapòte ak ki vwa ki pale anndan chak diskou. 64 Tèks enfòmatif Konpetans Konesans Kijan pou Komantè espesifik nesesè devlope konpetans lan ¹ Redije • Degre ¹ Pèmèt ¹ travay sa mande pou anseyan yo fè elèv yo konprann ki lè yo ka pale de otè (moun ki ekri liv la), de nartè (moun k’ap viv nan tèks ki gen enplikasyon elèv yo sosyete a). estrikti naratè a dekouvri naratif: selon jan kòman yon ¹ Mande elèv yo pou yo kapab dekouvri si tit tèks la koresponn sk kontni an. Y’ap fè menm travay la pou chapo tèks la soutit, byografi, resi yo. naratè nòt anba paj eks. kontrandi • Kontra nan kapab evènman, resi ki chita enplike tèt ¹ Poze elèv yo kesyon anvan yo kòmanse ak lè yo fin li yon tèks. Fè pale sou sa yo pibyen konprann nan tèks la oubyen sou tout zen rezime sou reyalite le nan yon sa yo pa byen konprann. Gade avèk yo si faktè sa yo soti anndan tèks la oubyen lòt kote. istwa, (otè a sanse tèks, kontrandi di laverite ; kòman le ¹ Oryante elèv la pou li fè diferans ant yon deskripsyon ak yon sekans deskriptif. lekti. lektè a kapab rete sanse kwè deyò tèks ¹ Prezante yon lèt ki manke kèk pati. Elèv yo dwe ekri pati ki manke yo. ¹ Redije, li) la. Kòman pou nenpòt • Sistèm tan naratè a • mande elèv yo li nòt yo pran ; oubyen fè yonn li nòt lòt elèv ki tèks, yon nan resi ki respekte la • Dikte mo, fraz teks. Transkripsyon tit, yon chita sou verite, soutit si se reyalite. itilize nesesè, • Itilizasyon konektè yo entètit, yon konektè tan ak tan vèb chapo, yon yo. yo anndan plan, yon yon tèks. rezime ki • Fraz rapòte nominal ak ¹ Ede elèv oubyen fraz vèbal yo reprann • Rezime dekouvri pawòl otè a • Chapo kòman tout san • Entètit eleman ki defòmasyon antoure (avèk • Abrevyasyo tèks la (tit, objektivite) n e senbòl ; soutit, nòt • Divès fason anba paj, ¹ Pran nòt pou eks..) e òganize ekstriktire pèmèt yo pou nòt ; lektè a 65 repwodui • Mizan paj. konprann p esansyèl byen sa li yon diskou ¹ Faktè pral li oral ou ekri. lizibilite anndan • Longè fraz tèks la. ¹ Idantifye yo yon eleman • Oganizatè ¹ Distenge ki fasilite tekstyèl yo: yon lekti yon (tit, chapo deskripsyo tèks ou somè, n parapò ak ilistrasyon, yon ¹ Redije paragraf, narasyon, tèks ki konektè yon genyen yon lojik eks…) eksplikasyo anizasyon • Eksplikasyo n, yon deskriptif. n vokabilè enfasyon Li gen dwa teknik. tks. se deskripsyon ¹ tip tèks ak ¹ Mande yon mache, modijfikasyon elèv yo yon wil, yon yon tèks. ekri lòt kay, yon elèv nan moun • Sa ou jwenn klas la, nan (pòtrè) eks. nan yon lòt lekòl, deskripsyon zanmi yo, ¹ Ekri lèt e ou pa eks. voye bay jwenn nan zanmi, narasyon • Fè elèv fanmi selon yo ekri tout • Prenisp pou lòt elèv prensip yo prezante nan klas yon lèt : la, nan ¹Itilize apèl, kò lèt lòt alfabè la, politès, lekòl; fonetik fè eks. Rejis zanmi transkripsy lang : yo, on tèks, sou familye / fanmi kasèt nan kouran yo. plizyè lang • Bay (kreyòl, • Règ pou dikte. fransè, pran nòt Chèche 66 anglè, klè, lòt nan panyòl moun ka diksyon konprann. è. ¹ Itilize Abrevyasyo alfabè n, sig, siy ak fonetik pou senbòl. transkripsy on fraz ak • Li ak ekri tèks ekri alfabè nan franse, fonetik kreyòl, entènasyona angle, l(mo, fraz, panyòl. tèks) 67 PWOFIL ELÈV PREMYE ANE SEKONDÈ KÒM ESKRIPTÈ 68 PWOFIL ELÈV PREMYE ANE SEKONDÈ KÒM ESKRIPTÈ 69  ZOUTI LANG KREYÒL POU PRATIKE ORAL AK EKRI : LEKSIK Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 4. Metrize e itilize leksik kreyòl ¹ Divès manyè pou fòme ¹ Kòm tout lòt zouti nan lang ¹ Leksik se sa yo rele nan la nan mo nan, metriz ak itilizasyon pwogram 9èm ane a divès sitiyasyon leksik kreyòl la dwe fèt chak vokabilè. Nan 1e lane 3) derivasyon kominikasyon. fwa elèv la nan yon segondè a yo konsidere 4) konpozisyon sitiyasyon kote l ap pratike leksik la kòm yon zouti 4.1 Rekonèt e aplike divès manyè ou lang lan: oral ou ekri. Ede lang lan pou pratike oral kapab fòme mo : ¹ Definisyon sans mo elèv yo dekouvri nan yon ak ekri. Nan sans sa a, • Prefiksasyon § wòl kontèks : kontèks tèks wòl kontèks la pou yo se pa tèlman lis mo pou • Sifiksasyon dekouvri sans yon mo. elèv yo etidye, men laj, kontèks fèmen 4.2 Eksplike sans mo ou pa konnen Paregzanp apati tèm jeneral sitou pou yo aprann § chan leksikal ak divès mwayen tankou : tèks la (kontèks laj) oubyen dekouvri sans mo yo e § chan semantik sans mo a pran nan yon fraz itilize yo kòm sa dwa. • Kontèks yo itilize mo a ; § polisemi selon mo ki nan anviwònman • Diksyonè; li (kontèks fèmen) dlo fre, • Mo ki nan menm chan pen fre, nouvèl fre. leksikal; * • Mo ki nan menm chan semantik;* ¹ Montre elèv kouman apati chan leksikal nou ka dekouvri • Mo ki gen menm rasin. tèm jeneral ki devlope nan yon tèks. 70  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 4.3 Sèvi ak sinonim, antonim pou ¹ Sinonimi ¹ Tout travay ki ap fèt nan ¹ Pran anpil prekosyon nan byen konprann sans fraz, sans lang nan pa dwe fèt andeyò etid leksik lang kreyòl la. tèks. ¹ Antonimi yon sitiyasyon kominikasyon. Sa ki enpòtan pou nou kenbe nan tèt nou, mo ki ¹ Omonimi nan lang kreyòl ayisyen an 4.4 Rekonèt e eksplike mo nèf ¹ Antrene elèv yo sèvi ak soti leksik kreyòl la prete nan lòt diksyonè pou li ka vini pou yo ¹ Paronimi 1) nan lang endyen lang tankou franse, angle, yon veritab zouti. panyòl. karayib yo tankou : ¹ Fòmasyon mo nèf. kwi, kannari, eks… ¹ Aprann elèv yo fè yon retou 2) nan lang angle 4.5 Rekonèt varyasyon vokabilè ¹ Rejis lang: sou fòm yo jwenn nan oral tankou : mereng, dapre sityasyon kominikasyon e pou yo konpare yo ak fòm dayiva, bokit, eks… distenge divès rejis tankou • popilè ekri a. popilè, familye, estanda, soutni. 3) nan lang panyòl • familye Eg: Jan pati bouske lavi nan tankou : awoyo, • estanda Sen Domeng (oral) abladò, mizadò, • soutni Jan pati alarechèch lavi nan eks… Sen Domeng (ekri) 4) nan lang afriken tankou : akasan, ¹ Ede elèv yo sezi nyans ki oungan, ounfò, eks… genyen nan itilizasyon fòm 5) nan lang franse tankou: tankou : karòt, Ban m pase / Mwen kapab chalè, manje, pase souple. lopital, eks… Mwen kapab pase souple Se nan lang franse kreyòl la prete pi plis mo. 71  GRAMÈ FRAZ AK GRAMÈ TÈKS Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 5. Metrize e aplike règ òganizasyon ¹ Tip fraz ¹ Aprantisaj gramè fraz ¹ Wòl gramè se pèmèt yon ak fonksyònman gramè fraz tankou gramè tèks dwe fèt moun reflechi sou lang li, • deklaratif tankou gramè tèks. anmèmtan. mete lòd nan sa l ap di, se • entèwogatif pa aprann règ pakè. 5.1 Obsève e itilize òganizasyon • eksklamatif ¹ Se nan moman elèv la ap divès tip ak fòm fraz. • emperatif pratike lekti osinon ekriti ¹ Li enpòtan pou nou pou envite li obsève estrikti aprann tabli diferans ant 5.2 Evalye sans divès tip ak fòm ¹ Fòm fraz lang lan, konstriksyon fraz nou tande ak fraz nou fraz ka pote nan yon tèks. • afimatif sentaksik yo. jwenn nan yon tèks, se yon • negatif sèl lang, men sentaks yo • anfatif kivledi ajansman mo yo nan ¹ Li dwe pwofite pou li evalye fraz pa toujou fèt menm sans fraz la e wòl li jwe nan ¹ Divès gwoup nan yon jan. tèks la parapò a pwogresyon fraz: enfòmasyon ak koyerans • gwoup non tèks la. ¹ Tèminoloji gramè kreyòl la • gwoup vèb pa diferan de franse a. Pa • gwoup advèb bliye kreyòl la gen kèk ¹ Aprann elèv yo dekouvri sans • gwoup prepozisyon orijinalite pa l’ l. Paregzanp, mo yo dapre fonksyon yo nan nou genyen sa yo rele vèb yon fraz. ¹ Fonksyon marasa: vole ponpe, vin al Egz: Maten lendi a (gwoup chèche, el…. Se yon kategori • sijè sijè) te enpòtan pou sa te gramatikal ki pa egziste nan • konpleman regle. franse. • epitèt Li te enpòtan pou sa te regle • atribi lendi maten (gwoup konpleman). 72  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 5.3 Obsève e evalye divès kalite ¹ Fraz sibòdone ¹ Antrene elèv yo fè travay ¹ Meyè mwayen nou genyen fraz ki pèmèt eksprime kondisyon, manipilasyon nan fraz pou nou abòde sibòdone • relativ kòz, konsekans, bi, konsesyon, el… sibòdone yo. Aprann yo redui yo, se pèmèt elèv yo • konpletiv pwopozisyon yo e degaje obsève yo nan tèks yo ap • sikonstansyèl sans yo. li oubyen yo ap ekri. Apre • tan obsèvasyon an yo dwe Eg : Mesye ki konn fè soulye • koz a malad / Kòdonye a malad. evalye sans fraz yo ak • konsekans wòl yo jwe nan • bi pwogresyon enfòmasyon ¹ Obsève divès mwayen lang ak koyerans nan tèks la. • Aprann Konnen nan genyen pou l eksprime sans figi retorik menm bagay ak sibòdone yo: yo. ¹ Figi retorik yo tèlman sanble fòk anseyan yo ale • Rekonèt diskou Leksik: etap pa etap pou elèv yo dirèk ak endirèk Jan pati avanyè (tan). pa dekouraje, nan tèks. Neglijans (lakòz) fè li rate avyon an. Mo lyezon: Li tap pale ak Jan k ap rantre. • Fè yo elèv yo chèche figi retorik yo nan diskyonè; relve yo nan tèks; ak itilize yo nan pwòp fraz sa yo. • Relve anpil diskou dirèk / endirèk nan divès tip tèks. 73 Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan Gwoup prepozisyonèl: Malgre konsèy mwen, (G.P) li te ale kanmenm. Mòfoloji vèbal (mak aspekto- ¹ Vi enpòtans mak aspekto tanporèl) tanporèl nan sistèm Seleksyon nasyonal la ap (aspè) vèbal kreyòl la, anseyan pati senmenn pwochenn nan. dwe akòde yon atansyon espesyal a pati sa a. Premye janvye 1804, zansèt nou yo te (aspè) ban nou endepandans nou. ¹ Poutèt mak aspè ank enpòtan anpil nan sistèm vèbal kreyòl la, anseyan ¹ Obsève kouman jan estrikti yo dwe bay patisa a yom yon fraz parèt depann de gwo enpòtans. eskrikti li anpwofondè. Egz: Anseyan an mande elèv la ouvè liv li. (Estrikti vizib) a) Anseyan an mande elèv la (konpleman) b) (Pou) elèv la (sijè) ouvè liv li. ¹ Fè elèv yo dekouvri prezans pwopozisyon sibòdone nan fraz la malgre absans yon mo sibòdonan. 74  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 5.4 Obsève fonksyonman e evalye ¹ Divès fòm diskou ¹ Ede elèv yo dekouvri nan tèks lekti ¹ Fè elèv yo wòl diskou rapòte nan yon tèks. rapòte: yo diskou rapòte yo (dirèk ou dekouvri • dialòg nan yon resi; endirèk) ak tout mak ki karakterize - diferan diskou yo (vèb ki entrodui yo, ponktyasyon, dirèk la ka Obsève e itilize divès makè ki • monològ; fraz ki dekoupe ladan yo). prezante nan yon sèvi pou mare lide nan tèks yo. • sitasyon Eg: (1) Nikòl di: “Mwen gen pou m al tèks; • mo ant gimè vizite yon zanmi m ki entène nan - Chanjman ki fèt Evalye sans kèk figi retorik ak lopital Kanapevè”. pou li pase de gramè ¹ Diskou dirèk ou endirèk (2) Nikòl di li gen pou l al vizite yon diskou dièk a zanmi l ki entène nan lopital diskou endirek Pèmèt elèv yo pratike diskou Kanapevè. ¹ Konstriksyon diskou direk ak endirèk rapòte ¹ Montre elèv yo kouman diskou ¹ Mak òganizasyon tèks rapòte a selon li dirèk oubyen la endirèk li fè naratè a efase tèt li pou li kite lòt pale (dirèk) osinon li fè naratè a entèvni (endirèk). ¹ Makè relasyon • relasyon semantik ¹ Entrene elèv yo • fonksyon Obsève divès mak òganizasyon nan sentaksik. tèks yo: • dispozisyon grafik ¹ Sibstiti leksikal • jan karaktè yo (gra, italik, gwo ¹ Sibstiti gramatikal. lèt, ti lèt) • paragraf, tit, soutit 75 Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè • mo ak gwoup mo ki asire lyezon nan tèks la • eks ¹ Li enpòtan pou pòte elèv yo obsève e konprann wòl makè yo (oubyen konektè yo) jwe nan mare lide nan yon tèks. Fè yo dekouvri divès sans makè sa yo genyen: • adisyon: anplis de sa li dwe sibi yon entèwogasyon • bi: li etidye anpil de manyè pou li ka jwenn yon vi miyò denmen. • es….. ¹ Montre elèv yo divès teknik lang nan genyen pou li reprann yon enfòmasyon nan yon tèks. • Sibstiti leksikal: Yo deside ranvwaye Silvi nan travay la, desizyon sa a pa jis. • Sibstiti gramatikal: Mèt Petyon pran chapo li, epi li plonje. 76  ÒTOGRAF Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans Kòmantè lan 6. Metrize e itilize òtograf kreyòl ¹ Sistèm òtograf kreyòl ¹ Pwofite tout okazyon kote ¹ Premye travay pou la nan divès sitiyasyon ayisyen an. elèv yo ankontak ak ekri (lekti anseyan an fè parapò a kominikasyon ekri. tèks) pou ede li fè aprantisaj devlopman konpetans 6.1 Aplike prensip òtograf kreyòl la. prensip òtograf kreyòl la elèv yo nan sistèm ¹ Règ ekriti divès fòm oubyen pou li ranfòse òtograf kreyòl la se fè 6.2 Metrize e aplike siy grafik kontraksyon: konesans li. yon envantè konesans kreyòl la tankou: • Leksikal elèv yo. • Siy ponktiyasyon • Gramatikal ¹ Se sitou nan sitiyasyon • Aksan pwodiksyon tèks pou anseyan ¹ Ede elèv yo fikse • Siy tipografik ¹ Siy ponktyasyon ede elèv yo pran konsyans de prensip òtograf kreyòl divès kalte règ fonksyónman la nan yon kaye ¹ Aksan lang kreyòl la nan kontraksyon espesyal pou sa. Yo va leksikal paregzanp: konsilte kaye sa a chak • Mwen konn (konnen) ekri fwa yo vle fè yon ¹ Siy tipografik kreyòl verifikasyon. • Papa Jano ret (rete) nan enpas la. ¹ Pa bliye diferans ki genyen ant òtograf ki se kapasite pou byen ¹ Fè elèv yo obsève siy ekri mo ak dikte ki se ponktyasyon yo nan fraz, nan pito yon mwayen pou tèks menm jan ak aksan yo evalye si elèv la kapab (aksan fòs), siy tipografik ekri mo yo tankou gimè, krochè, kòrekteman. parantèz, eks…. 77  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope Kòmantè konpetans lan 6.3 Kapab konsilte e itilize liv ¹ Divès kalite diksyonè ¹ Pwofite chak fwa elèv yo nan ¹ Se yon nesesite pou referans tankou gramè ak diksyonè yon sitiyasyon y’ap pratike anseyan an fè pwomosyon pou korije fot nan yon tèks ekri. lekti pou familyarize yo ak diksyonè ak gramè kòm liv ¹ Kontni diksyonè yo. divès kalte diksyonè ki kapab referans, zouti ki la sitou ede yo konprann pi byen pou bay sèten ransèyman ¹ Kontni gramè yo. fonksyonman lang: lengwistik ki ka ede elèv la • diksyonè izyèl pou yo nan prezantasyon yon tèks chèche òtograf, sans ekri korèkteman. mo, pwononsyasyon, egzanp, el… • diksyonè sinonim pou yo ka konprann pi byen sans yon mo e ranplase l’ pa yon lòt. ¹ Ak diksyonè etidye: • eleman fòmasyon mo yo: prefiks, sifiks; • mo ki nan menm fanmi; • divès sans yon mo polisemik. ¹ Sèvi menm jan ak gramè yo pou etidye divès kalite fraz: senp, konplèks. 78  TRADIKSYON Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 7. Dekouvri gran prensip ¹ Konpreyansyon ¹ Sansibilize elèv yo lè yo fin travay ¹ Tradiksyon kòm zouti: tradiksyon bileng yon tèks lekti ki pa twò long sou nan ansèyman kreyòl la fason yo ta entèprete tèks sa a pa dwe fè objè yon ¹ Entèprete yon tèks an franse. Pèmèt yo fè yon aprantisaj espesyal. ¹ korespondans ant tradiksyon lib. Aprann yo Anseyan lang kreyòl la ta mo franse ak mo ¹ Tradui yon paragraf, yon tèks vèbalize demach yo itilize pou dwe konsilte pwofesè kreyòl. kreyòl degaje konpreyansyon yo gen de lang franse pou li jwenn an franse, yon tèks franse an tèks la. enfòmasyon sou kapasite kreyòl. ¹ Sans pwòp / Sans elèv yo. figire ¹ Ede yo fòmalize demach yo itilize ¹ Tradiksyon tèks deskriptif ak a lè w santi yo ka pase de yon ¹ Pou sa ki konsènen naratif ¹ Fozanmi tradiksyon espontane a yon fòmalizasyon demach tradiksyon rezone: pou antrene elèv yo nan ¹ Entèferans kreyòl • Mo ki komen nan de lang yo tradiksyon, anseyan an / franse • Fraz ki pa difisil pou ta dwe mande elèv yo konprann pou yo posede yon kaye • Sans jeneral tèks la pou pran nòt. • Fozanmi: frekan/fréquent Bonbon / gateau • Sans pwòp / sans figire Bebe (enfant) bebe (belle femme) • Entèferans kreyòl /franse Eg: Je n’ai pas assisté le match d’hier. 79  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè ¹ Konpare estrikti gramatikal ¹ Sentaks lang kreyòl / ¹ Pèmèt elèv yo obsève ¹ Pou konparezon ant franse ak sentaks lang franse. konstriksyon fraz kreyòl yo ak kreyòl ak franse a, se kreyòl. fraz franse. Fè yo dekouvri kèk sèlman yon diferans: inisyasyon. Se nan lòt • detèminan apre non ane segondè yo aspè sa a ap vin pi devlope. tab la / la table • vèb ki pa konjige Mwen di / Je dis Li te di / Il disait • eks… 80  KILTI KREYÒL : LITERATI Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè . 8.1 Dekouvri evolisyon kilti ayisyen an Istwa literati kreyòl Ede elèv yo dekouvri istwa Genyen yon gwo depi tan lontan jouk kounye a nan fason Sous, enflyans literati kreyòl chak fwa yo diferans ant istwa yo reprezante lemonn ak itilize langaj genyen zèv yon otè, yon ekriven literè ak anseyman Fòm ak jan zèv literè kreyòl la sou plan estetik e semantik. pou etidye literè ak ansèyman • Fab • Dekouvri fòs kilti ayisyen an nan Angaje elèv yo nan rechèch sou literati.. Nan • Kont gwogram 1e divès kalte tèks tankou : kont, fòm ak jan literè yo jwenn nan pwovèb, el… • Komedi literati kreyòl la. Paregzanp segondè a, pa gen • Powezi replase Georges Sylvain nan epòk yon anseyman • Dekouvri sa yo rele « sous », li, ekri Cric Crac (1901) dekri sistematik istwa « enfliyans » nan etid : • Pwovèb karakteristik peryòd literè sa a, literè ni yon kou o Fab • Teyat fason li ekri fab li yo lè li mete literati. Sepandan, o Komedi • Woman tout etid zèv yon pawòl nan bouch yon anlfabèt. o Powèm Tabli relasyon ki egziste ant Cric otè ak okazyone Ekòl, mouvman, peryòd, Crac ak les Fables de Lafontaine, yon travay sou tandans yon ekriven fransè. literati kreyòl. 8.2 Dekouvri relasyon kiltirèl literati kreyòl la genyen ak lòt literati. Literati nan dyaspora • Dekouvri enfliyans lòt literati yo genyen sou literati kreyòl depi tou tan jouk jodi a. • Dekouvri relasyon kiltirèl literati kreyòl ann Ayiti ak lòt kominote ayisyen nan dyaspora a. 81  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 8.3 Chèche nan ki kouran ou ka mete yon Otè, ekriven, zèv Envite elèv la fè rechèch pou li Ansèyman literati, otè oubyen yon èv. Ekòl, mouvman, peryòd, dekouvri tout sa li dwe konnen se pa kèk ti nòt tandans sou yon otè, sou zèv, sou lavi li, sou yon otè, se sou epòk li pwodui ak konvansyon mete elèv la an 8.4 Dekouvri relasyon ki genyen ant Kontèks istorik règ li soumèt li pou li pwodui zèv kontak ak zèv otè oraliti ak literati. Byografi li a. a. Se pèmèt li Konvansyon, règ jwenn zouti ak Pèmèt elèv yo dekouvri ki jan Oraliti ak literati ekriven nou yo ap demele yo ak enfèmasyon pou li latradisyon oraliti lè ya travay apresye zèv lang kreyòl pou yo fè l pase ekriven an. alekriti. Paregzanp, Morisseau Leroy ki rele Vilbonè yon kont chante. 82  LANG AK SOSYETE ANN AYITI Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 9. Konprann sitiyasyon kote franse Lang ak sosyete Pwofite de tout sitiyasyon Patit sa a nan ak kreyòl ap evolye kot a kot. Lwa sou lang ann Ayiti kominikasyon oral oswa ekri ki pwogram nan dwe gen rapò ak lang pou pèmèt elèv jwe yon wòl Kèk aspè nan istwa peyi yo diskite sou sitiyasyon lang ann enpòtan nan 9.1 Dekouvri plas chak lang yo : ki pale kreyòl prea Ayiti. fòmasyon elèv yo • nan sosyete nesans nan peyi sa yo. Envite yo verifye nan kòm sitwayen. • nan lekòl Anseyan an ta konstitisyon 1987 la plas ak • nan lavi ekonomik estati 2 lang yo genyen nan peyi dwe eksplwate l • eks… a sitou nan deba sou yon tèm • konnen istwa, devlopman ak Idantifye peyi ki pale kreyol sou sosyal. evolsyon lang kreyòl la depi orijin kat jewografik. li jiska jodi a. Mande elèv yo reprezante sou kat jewografik peyi ki pale kreyòl nan karayib la, ann Afrik, nan oseyan endyen. 83  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 9.2 Dekouvri varyasyon lang kreyòl Varyasyon nan Pèmèt elèv yo dekouvri divès Anseyan an ka la ann Ayiti. itilizasyon lang kalite lang ki itilize nan sosyete enspire de 9.3 Varyasyon rejyonal a daprè kondisyon sosyal, aktivite ki ekonomik, laj moun ki ap pale a. pwopoze oubyen • Nò Nan lekti tèks yo, envite elèv yo nan kominikasyon • Sid pote obsèvasyon sou leksik oral oswa nan (vokabiliè) otè a itilize. Fè yo lekti pou li ede tabli tout diferans yo dekouvri elèv yo devlope nan varyasyon rejyonal. konpetans sa yo. • Frè m / Frè an m • Fè / Kannistè • Eks… 84  KONPAREZON ANT KREYÒL YO Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 10. Konprann mesaj nan lòt lang Lang kreyòl yo Pwofite de moman kote elèv yo ap Nan premye lane kreyòl ki baze sou franse yo • Matinik abòde varyasyon nan lang kreyòl la segondè a, se sèlman pale nan antiy yo. sou plan rejyonal pou sansibilize yon inisyasyon pou • Gwadloup yo sou lòt kreyòl yo. anseyan an bay elèv la sou lòt lang kreyòl yo pa dwe fè objè yon Apati yon kat jeyografik montre anseyman espesyal. elèv yo diferan peyi ki nan Karayib la, nan Oseyan Endyen kote yo pale kreyòl. 85  Konpetans Konesans nesesè Kijan pou devlope konpetans lan Kòmantè 10.1 Dekouvri diferans ak v Gramè kreyòl Ekspoze elèv yo sou lòt kreyòl yo Nan premye lane resanblans ki genyen nan • Ayiti (Matinik, Gwadloup): chanson segondè a se kreyòl yo sou plan : popilè, tèks. sèlman yon • Gwadloup v Leksikal inisyasyon pou • Matinik elèv yo fè nan v Sentaksik Soumèt yo yon paragraf pou yo konparezon ant v Semantik fè yon tradiksyon lib. kreyòl yo. Yo va Eg : …. Se poto-mitan an, fè yon travay pi Fòwmasyon ! Mi bidim mo ! Pa apwofondi nan lòt nenpòt kalte fòwmasyon, men sa lane segondè yo. yo ka kriye fòwmasyon “de point”! Si ou pa ni sa, pa konte trajè pyès modèl travay kalifye. Abitye elèv yo chèche sans mesaj olye yo fè tradiksyon a motamo. Fè yo dekouvri kèk eleman leksikal ki diferan : ni/ genyen/ kriye/ rele, ou/ zòt, ti manmay/ ti moun, el… 86  Aks tematik ak kiltirèl pou etidye nan premye ane segondè Pou devlope konpetans elèv premye ane segondè yo, pwogram nan prevwa kouvri 5 aks tematik e kiltirèl. Anseyan an va chwazi kèk zèv antye osinon yon seri tèks ki pale de menm tèm pou li travay ak elèv yo pandan tout lane a. Anseyan an gade tout libète li pou li chwazi lòd li vle prezante zèv oubyen gwoup tèks yo. Aks 1 : Teknik pou fè komik nan teyat Aks 2 : Istwa (resi) ki gen moral Aks 3 : Divès kalite kont Aks 4 : Woman Aks 5 : Pwezi depi lakoloni jiska jodi a Demach Chak aks va etidye : • Oswa yon zèv ann antye ak yon gwoupman kèk ekstrè zèv kòm konpleman; • Oswa yon gwoupman kèk ekstrè zèv. Sa ki enpòtan se pa ofri elèv yo yon kantite zèv nan chak aks yo, se pèmèt yo pito pran kontak ak yon seri zèv, yon seri ekstrè ki fòme yon sekans koyeran e ki ouvri yon pòt bay elèv la pou li etidye yon jan literè. Paregzanp: o Pou aks 3 : “Divès kalte kont”: , anseyan ka chwazi pou gwoupman younn ou lòt kategori nan kont kreyòl : kont sou zannimo oswa kont sou moun oswa kont sou movèzespri. o Pou aks 5 : “Pwezi depi la koloni jiska jodi a” , anseyan ka chwwazi yon tèm tankou (lanmou, lang kreyòl nan pwezi, labote, lanati, el…). Nou rele gwoupman tèks, yon ansanm tèks ki trete yon tèm, yon jan, yon mòd ekriti. Li kapab tou yon zèv ann antye, evolisyon yon jan osinon yon fòm literè, evolisyon yon otè, elatriye … 87 Lis zèv, otè, liv literati pou premye ane segondè a 88 89 90