(2016-10) Modil fòmasyon sou maladi laraj

MALADI LARAJ OKTÒB 2016 GRAHN-Monn ak CIFAS-MSPP prepare modil sa a avèk kolaborasyon Doktè Ernst NOEL, pwofesè Fakilte Medsin ak Famasi (FMP-UEH), gras a yon sibvansyon OIF (òganizasyon entènasyonal frankofoni). Radyo edikatif MENFP a fè pwodiksyon odyovizyèl la. Madam Ruth DERIVOIS ak Doktè Frederic BARAU DEJEAN prepare dokiman pedagojik la. Moun ki mete dokiman franse a an kreyòl : TRADPART. Dènye revizyon dokiman an se Doktè Frédéric BARAU DEJEAN. 2 Modil maladi laraj Sa ki nan modil la Entwodiksyon ................................................................................................................................................ 5 Jan modil la òganize ...................................................................................................................................... 8 Ki piblik ki ka enterese ................................................................................................................................... 8 Deskripsyon modil la ..................................................................................................................................... 8 Konpetans jeneral ..................................................................................................................................... 8 Konpetans an patikilye yo ......................................................................................................................... 9 Sa ki gen nan modil la .................................................................................................................................... 9 Konpetans # 1: Rive konprann sa maladi laraj la ye .................................................................................... 10 Aktivite aprantisay : Sekans 1.1 .............................................................................................................. 10 Sekans 1.1: Sa maladi laraj la ye .............................................................................................................. 10 Viris maladi laraj la .................................................................................................................. 10 Aktivite aprantisay : Sekans 1.2 .............................................................................................................. 11 Sekans 1.2: Sentòm laraj ......................................................................................................................... 11 Jan viris la kòmanse devlope .................................................................................................. 12 Siy ki anonse maladi laraj ........................................................................................................ 12 Lè maladi a enstale : faz anflamasyon sèvo a ......................................................................... 12 Aktivite aprantisay : Sekans 1.3 .............................................................................................................. 14 Sekans 1.3: Kote maladi laraj la soti ........................................................................................................ 14 1° - Laraj bèt nan bwa (laraj sovaj) ......................................................................................... 14 2° - Laraj bèt nan kay .............................................................................................................. 15 3° - Maladi laraj nan lemonn .................................................................................................. 15 Aktivite aprantisay : Sekans 1.4 .............................................................................................................. 18 Sekans 1.4: Kòman maladi a devlope ...................................................................................................... 18 Pou kòmanse : viris la miltipliye kote bèt malad la mòde moun nan .................................... 18 Apre sa : tout viris yo pran direksyon sèvo a pou anvayi l ...................................................... 18 Pou fini, viris la gaye nan tout kò a soti nan sèvo a ................................................................ 18 Jan moun pran maladi a .......................................................................................................... 19 3 Konpetans # 2 : Detaye egzamen laboratwa yo rekòmande yo.................................................................. 22 Aktivite aprantisay : Sekans 2.1 .............................................................................................................. 22 Sekans 2.1: Egzamen laboratwa .............................................................................................................. 22 Echantiyon sou bèt ................................................................................................................. 22 Echantiyon yo pran sou moun ................................................................................................ 23 Konpetans # 3 : Esplike jan yo trete maladi raj ........................................................................................... 24 Aktivite aprantisay : Sekans 3.1 .............................................................................................................. 24 Sekans 3.1: Tretman maladi laraj ............................................................................................................ 24 Ki sa ki dwe fèt lè bèt mòde yon moun... ............................................................................... 24 Èske fòk yon tretman fèt kont laraj ?...................................................................................... 25 Konpetans # 4: Edike popilasyon an sou jan vaksinasyon enpòtan pou anpeche moun gen maladi laraj . 27 Aktivite aprantisay : Sekans 4.1............................................................................................................... 27 Sekans 4.1: Vaksinasyon pou fè prevansyon kont maladi laraj............................................................... 27 Ki lè yo ka fè vaksinasyon kòm prevansyon kont maladi laraj (“avan espozisyon”) .............. 27 Ki jan sa fèt .............................................................................................................................. 27 Konpetans # 5 : Enterese moun yo sou konpòtman pou yo genyen lè yo .................................................. 28 nan yon ka yo sispèk li kapab se yon ka laraj .............................................................................................. 28 Aktivite aprantisay : Sekans 5.1 .............................................................................................................. 28 Sekans 5.1: Konpòtman pratik lè ou sispèk yon moun gen maladi laraj ................................................. 28 Oryantasyon pou popilasyon an sou fason pou yo swaye moun bèt mòde .......................... 28 Ki sa nou aprann nan modil sa a ? ............................................................................................................... 32 ENFÒMASYON KI PI ENPÒTAN YO ............................................................................................................... 32 4 5 Entwodiksyon Nan egzekisyon politik nasyonal sante a, ak plan oryantasyon sante a, pou zafè Resous Imèn, Ministè Sante a te chwazi : 1. pou mete fòmasyon pou diferan kategori pwofesyonèl lasante ak pwofesyonèl paramedikal la yo nan yon lòt nivo pi wo, 2. pou asire pèsonèl yo ap jwenn bon fòmasyon detan yo nan travay yo. «Devlopman lasante nan tout peyi a pa p ka reyisi si chak sitwayen pa rekonèt wòl lasante nan pwòp devlopman pa li epi si yo pa chwazi fason ak konpòtman ki nesesè pou yo vin an sante epi pou yo kenbe tèt yo an sante.» Se pou sa, pwomosyon pou lasante vin prezante kòm yon priyorite nan politik nasyonal lasante a, yon fason pou bon kalite enfòmasyon rive jwenn plizyè gwoup ki konsène yo dirèkteman, sou ki bon konpòtman ki ka ede tout moun rete an sante, epi pou yo itilize sèvis yo pi byen nan lite kont maladi. Direksyon sant enfòmasyon ak fòmasyon nan administrasyon lasante (CIFAS) ki nan Ministè sante piblik ak popilasyon (MSPP) an, mete tèt ansanm ak GRAHN (Gwoup refleksyon ak aksyon pou yon Ayiti tou nèf), ak RENACER (Rezo nasyonal sant resous), pou li ka benefisye espètiz yo ak teknoloji yo nan misyon li ki se bay enfòmasyon epi òganize fòmasyon, pou li ka prepare materyèl ansèyman ak aprantisay ki va disponib sou entènèt, sou sit wèb MSPP a (http://www.mspp.gouv.ht), e ki va itil pou fòmasyon a distans (FAD) ak edikasyon sou lasante. Objektif nou :  kore fòmasyon pou jèn pwofesyonèl nou yo ki ap travay sitou nan zòn pwovens ;  fè edikasyon sou lasante avèk sansibilizasyon popilasyon an yon mannyè pou fè prevansyon maladi ak pwomosyon lasante. «Koleksyon CIFAS» sa a ap ogmante firanmezi ak divès lòt modil sou lòt pwoblèm sante piblik ak kontribisyon ni espè nasyonal, ni espè entènasyonal MSPP rekonèt. Direksyon CIFAS ap remèsye chak grenn asosyasyon pwofesyonèl nasyonal li te kontakte yo pou kontribisyon pa yo nan domèn espètiz pa yo. Pòtoprens, Ayiti, 30 sektanm 2016 Doktè Frédéric BARAU DEJEAN Direktè CIFAS/MSPP 6 GRAHN-Monn se yon òganizasyon mondyal ki genyen sitwayen vijilan, toupatou sou latè, ki vle kontribye, apati yon aksyon reflechi, pou yo rezoud pwoblèm Ayiti. GRAHN-Monn se yon òganizasyon ki louvri pou tout moun san eksepsyon. Li santre aksyon li sou konstriksyon yon Ayiti tou nèf. GRAHN-Monn chita sou dwa moun, pataj, solidarite, ledikasyon, respè pou anviwonnman an ak devouman san limit pou byennèt tout moun. Objektif òganizasyon entènasyonal Frankofoni an se kolabore nan amelyore nivo lavi popilasyon yo nan ede yo fè pwòp devlòpman pa yo. Li bay tout peyi ki manm li yo konkou nan preparare ak nan ranfòse politik yo, epi li fè yon seri entèvansyon nan politik entènasyonal ak koperasyon ant plizyè peyi, selon 4 gwo misyon li yo ki te deside nan gran reyinyon Frankofoni a. Radyo edikativ kreye 6 desanm 1972. Pi gwo objektif li te bay tèt li se patisipe nan amelyore kalite ansèyman an. Depi plizyè lane, li tounen yon sant pwodiksyon pwogram radyo ak televizyon pou moun aprann. Li sèvi anpil kòm kanal pou gaye enfòmasyon, fè motivasyon ak sansibilizasyon pou popilasyon an nan moman kilfo sou plizyè bagay tankou egzamen ofisyèl, katastwòf natirèl, eksetera. CIFAS kreye an 1997 pou akonpaye refòm sistèm lopital ann Ayiti. Li patisipe nan devlopman moun avèk bay konpetans plis valè. Selon sa MSPP mande li a, avèk sipò divès patnè, CIFAS devlope plizyè seri fòmasyon, atelye, seminè ak konferans pou li ankouraje anplwaye ministè yo ak lòt pwofesyonèl lasante yo. CIFAS ap jere sit wèb MSPP a depi 2010. www.mspp.gouv.ht 7 Jan modil la òganize Modil fòmasyon sou laraj sa a òganize kòm yon konpetans jeneral ki bay plizyè ti konpetans an patikilye. Yon konpetans se sa yon moun ki ap aprann dwe konnen, sa li ka fè, ak konpòtman li dwe genyen, pou li kapab jwenn solisyon yon pwoblèm.  Lè nou di konpetans jeneral, se aktivite ki fèt nan travay oubyen nan lavi pwofesyonèl.  Konpetans an patikilye yo yomenm yo bay plis detay sous a ki ap fèt la. Se tou sa ki dwe fèt pou arrive fè aktivite a, ki montre gwosè konpetans la ak enpòtans li. Apre yon seri aktivite aprantisay fin fèt, epi avan pou nou kòmanse avèk yon lòt sekans aprantisay oubyen yon lòt konpetans an patikilye, nou prevwa pou piblik la fè yon ti tès pou n fikse konpetans ak konesans patisipan yo apèn sot wè yo. Ki piblik ki ka enterese  1ye nivo modil la: Objektif : enfòmasyon baz - sansibilisasyon popilasyon an – fè prevansyon fòmasyon Ajan Sante kominotè Polivalan yo (ASCP)  2èm nivo modil la: Objektif : edikasyon sanitè - pwotokòl ki sa pou fè (Gid jenn pwofesyonèl lasante nan sèvis sosyal). Deskripsyon modil la Modil sa a bay enfòmasyon konsekan ki ajou sou maladi laraj. Enfòmasyon sa yo va ede jenn pwofesyonèl lasante yo pou yo fouye pi lwen nan konesans yo ; y ap ede popilasyon an rekonèt sentòm maladi a pou yo konnen ki dispozisyon yo ka pran pou yo fè prevansyon. Konpetans ki pral devlope nan modil sa a: Konpetans jeneral Lè modil la fini, yon jenn pwofesyonèl lasante ki suiv li ap kapab : a. Edike popilasyon an sou dispozisyon yo dwe pran lè bèt mòde yon moun. b. Akonpaye moun nan ak fanmi li nan fason pou yo ba li swen si yo sispèk li pran laraj la. Lè modil la fini, popilasyon an limenm ap kapab : a. bay detay sou sentòm maladi laraj la b. rive konprann enpòtans dispozisyon ki dwe pran pou anpeche moun trape maladi laraj la. 8 Konpetans an patikilye yo Depi modil la kòmanse jouk li fini, jenn pwofesyonèl lasante yo ap gen okazyon : 1. Pou yo evalye yon ka sispèk (yon moun ki sanble li ka te pran laraj) : - Sa laraj la ye Sentòm maladi a Kote maladi laraj la soti Kòman maladi a devlope 2. Bay detay sou egzamen laboratwa yo rekòmande yo 3. Esplike ki jan pou yo pran ka moun ki pran maladi laraj la 4. Edike popilasyon an sou enpòtans vaksinasyon kont laraj 5. Fè sansibilizasyon moun yo sou ki konpòtman yo dwe genyen lè yo sispèk yon ka maladi laraj. Tout pandan modil la jouk li fini, popilasyon an ap gen opòtinite: 1. Pou li di sa maladi laraj la ye 2. Pou yo idantifye sentòm maladi laraj la 3. Pou yo detaye prekosyon moun dwe pran pou bare maladi laraj la. Sa ki gen nan modil la         Sa maladi laraj la ye Sentòm maladi a Kote maladi laraj la soti Kòman maladi a devlope Egzamen laboratwa Jan pou yo pran ka moun ki pran maladi laraj la Vaksinasyon Konpòtman yo dwe genyen lè yo sispèk yon ka maladi laraj. 9 Konpetans # 1: Rive konprann sa maladi laraj la ye Aktivite aprantisay : Sekans 1.1 EGZÈSIS PRELIMINÈ Pran yon fèy papye blan 8 ½ x 11 epi ekri kèk mo enpòtan ki vin nan tèt ou lè ou tande mo « laraj » la. 1. Ki sa mo « laraj » la (oubyen « raj ») vle di pou ou? 2. Ki sa l ye dapre ou ? 3. Egzamine mo ou ekri yo. Sèvi ak mo sa yo pou w bay yon definisyon. 4. Apre sa, konpare definisyon w lan ak definisyon ki ankadre anba yo. Sekans 1.1: Sa maladi laraj la ye 1° Laraj la se yon maladi ki devlope lakay bèt men moun ka pran li pa aksidan nan bave bèt ki gen laraj yo : pi souvan, se lè bèt ki gen laraj la mòde yon moun, men pafwa tou lè li grafonyen w oubyen li niche yon blese ki sou kò moun nan, oubyen si bave a voltije nan nen moun nan ak nan bouch li. 2° Se yon maladi bèt fè ki gaye nan lemonn paske tout bèt ak mamèl ka pran l (« mamifè »). 3° Se yon anflamasyon nan sèvo ki prèske toujou mennen lanmò depi premye sentòm yo parèt sou moun nan. Viris maladi laraj la Viris maladi laraj la se youn pami plizyè nan yon gwo gwoup viris ki gen plis pase 150 yo rele « rhabdovirus ». Ou jwenn viris sa yo nan bèt ak nan plant. Viris maladi laraj limenm andedan yon gwoup yo rele « Lyssavirus ». 10 Aktivite aprantisay : Sekans 1.2 SENTÒM MALADI LARAJ Li tèks pi devan an (depi paj 11 rive paj 13) epi souliye tout mo ki pa fin twò klè pou ou. Mande eklèsisman. Apre sa, fè yon lis bagay ou ka fè pou ede moun rekonèt sentòm maladi laraj la. Sekans 1.2: Sentòm laraj Lè viris la miltipliye nan sèvo a, li deklannche yon anflamasyon nan sèvo a menm; anflamasyon sa a ap mennen lanmò san mank. Li ka prezante sou divès fòm: Sou chen Laraj la ka parèt yon fòm brital ki fè chen an vin mechan anpil tankou lè yo di yon moun pran anraje : bèt la agresif (li vle vole sou ou, atake ou), ou tande jape a yon jan dwòl (pou tèt yon anflamasyon nan gòj la) oubyen tou chen an ka paralezi (yon lòt fòm ki dousman) ; premye kote ki malad la se pye dèyè yo ki fè chen an ap trennen. Sou chat Laraj la ka fè chat la vin mechan anpil tou (nan ka sa a, bèt la reyèlman vin reprezante yon danje pou moun), oubyen li ka fè chat la paralezi tou. Sou bèf Bèf yo pi souvan paralize. Premye sentòm yo (bave san rete, pwoblèm pou vale) fè moun sipoze bèf la gen lè gen yon bagay kole nan gòj li : lè sa a, moun ka kontamine nan eseye retire sa li panse ki kole a. 11 Lakay moun Jan viris la kòmanse devlope Viris la ap devlope “an silans” nèt pandan 10 a 90 jou kon sa, sa depan jan sitou se grav (bèt la ka mòde moun nan plizyè kote, li ka mòde li fon) ak ki kote kote bèt la mòde moun nan:   viris la devlope pi vit sitou sou timoun, lè bèt la mòde nan tèt, bò kou, bò figi, nan men). oubyen pa estrawòdinè sa ka rive viris la pran anpil tan pou li devlope : an 1991, twa moun te kite peyi yo ale viv Etazini. Yo tout mouri ak maladi laraj san yo pa janm te retounen nan peyi yo : youn aprè onz mwa, dezyèm nan aprè katran e twazyèm nan aprè sizan ; egzamen laboratwa vin montre menm viris ki te egziste Meksik, Lawòs ak Filipin, kote moun sa yo te soti a te nan san yo depi tout tan sa a. Siy ki anonse maladi laraj Kèlke jou avan maladi laraj la bay anflamasyon sèvo a, malad yo ka prezante divès ti sentòm ki te ka nenpòt maladi kip a twò grav tankou :   lafyèv, tèt fè mal, malèz, fatig k ap ogmante, bouch la pa bon, kè plen, vomisman, doulè gòj ; men pi gwo siy ki anonse maladi a nan 50 a 80 % tout ka yo, se pi plis yon doulè oubyen yon manjezon menm kote bèt la te mòde moun nan. Petèt se paske viris yo miltipliye nan rasin glann ki nan zòn kote bèt la te mòde moun nan. Lè maladi a enstale : faz anflamasyon sèvo a Nan faz anflamasyon sèvo a, gen siy «newolojik» (kò rèd, kontraksyon…) ak siy «maladi sikyatri» (li sanble moun fou) ki parèt. Menm jan pou bèt yo, gen de gran fason siy yo prezante : 1° - Laraj vyolan oubyen laraj lakranp (fòm nou jwenn pi souvan an) Gwo eksitasyon/ajitasyon nan tout kò moun nan ak manm li (kò rèd, kriz, agresivite, wè bagay ki pa egziste vre). Yon moman malad la gen bon sans li, yon lòt moman li pa gen bon sens li ; men moman li gen bon sans li yo vin ap pi kout firanmezi maladi a ap mache sou li, epi malad ap fè koma. Po li vin sansib anpil e li vin pa ka sipòte ni limyè, ni bri, ni pou anyen pa touche l. 12 Li mache ak yon derègleman ki bay yon gwo lafyèv (> 40° C), moun nan swe anpil, li mal pou li respire, tansyon an desann ba anpil lè moun nan eseye kanpe, kè a ap bay ratman. Dega ki ap fèt nan sèvo a kapab bay yon paralezi ki fè figi moun nan defòme, moun nan pa ka vale byen, epi li fè malad la bave anpil: "bouch malad la fè kim". Malad yo si tèlman pè dlo, se youn nan siy ki montre yon moun fè laraj : malad yo gen fyèv, yo swe anpil epi yo swaf. Men kou y ap vale yon gòje dlo, yon gwo kranp brital pran yo ; kranp lan fè yo mal anpil epi li bloke gòj yo, moun nan prèske santi l ap toufe. Se sa ki fè li pa sipòte wè dlo ni mèm pou li tande bri dlo. Lè malad yo pa ka ni vale ni respire, yo vin ajite, y ap tranble epi je yo kale fiks, yo pè, yo mete men yo anba gòj yo. Kriz la pase byen vit, men yo vin tèlman pè, yo refize bwè menm si yo swaf. Kòm reyaksyon otomatik, menm lè yo wè yon vè dlo oubyen yo tande bri dlo k ap koule sèlman, yo pè. Apre sentòm anflamasyon sèvo yo fin parèt, moun nan viv apeprè plizoumwen 4 jou, 20 jou pou pi plis. Eta moun nan ap vin pi grav san mank e moun nan ap tonbe nan koma firanmezi epi l ap mouri avèk kè li k ap bloke. 2° - Laraj ki fè moun paralezi a (pou chak 100 ka ki deklare, 30 ladan yo prezante fason sa a) Laraj ki fè moun paralezi a oubyen raj “trankil” la (fòm dousman an), se yon paralezi k ap soti anba monte anwo : paralezi nan pye, pwoblèm nan esfenktè yo (malad la fè sou li san li pa gen kontwòl), epi tou dega nan sèvo a ka lakòz kè moun nan bloke e li pa respire ankò. Li pa twò fasil pou idantifye ka sa a. Youn nan bagay ki montre sa, se lè moun pran maladi laraj la nan men lòt moun nan fè grèf glè je a alòske moun yo te gen viris la nan san yo (8 ka nan lemonn, 1 ka an Frans). Laraj trankil la mwens parèt pase raj vyolan an e li pran plis tan tou an jeneral. Tout mis nan kò moun nan paralize firanmezi, kòmanse kote bèt la te mòde moun nan oubyen te grafonyen l lan. Trè souvan, yo pa byen idantifye fòm raj sa a e yo pa toujou parèt nan statistik yo. 13 Aktivite aprantisay : Sekans 1.3 KOTE MALADI LARAJ LA SOTI Li tèks la epi souliye mo ki pa twò klè pou nou yo. Mande eklèsisman. Apre lekti a, fè yon konparezon chif statistik epidemi maladi laraj la ann Ayiti yon bò ak chif pa lòt peyi nou jwenn nan tèks la yon lòt bò. Apre sa, fè yon lis ki aksyon nou konseye moun pran pou yo konbat maladi laraj la. Sekans 1.3: Kote maladi laraj la soti Nan tout mamifè yo, genyen ladan yo ki pi sansib pou viris laraj la, ki fè viris la ka devlope nan kò yo pandan trè lontan. Espès mamifè sa a yo vin tounen yon rezèvwa menm pou viris la. Menm bèt sa yo se distribitè viris laraj la paske viris la devlope nan bave yo, e bave a ka transpòte viris la si yo ta mòde bèt parèy yo oubyen lòt bèt. Maladi raj la gen de fason li distribye nan lanati : 1° - Laraj bèt nan bwa (laraj sovaj) Laraj bèt nan bwa a se rezèvwa pèmanan maladi a : lè bèt kay jwenn ak bèt nan bwa ki mòde yo, bèt kay sa yo pran maladi a e apre sa, yo bay moun li. Viris maladi laraj la kontinye egziste gras a de sistèm natirèl ki toujou repete :  laraj bèt sovaj ki manje lòt bèt vivan Yo rele kalite laraj sa a laraj laforè tou; kalite bèt ki bay maladi sa a depann de peyi a : ann Afrik, se chakal; ann Afrik di sid, se mangous; ann Amerik di nò, se « moufèt » ak yon lòt yo rele « raton laveur »; zòn Moyennoryan, se « lou »; ann Ewòp, se « renard roux ». Nou jwenn laraj bèt sovaj ki manje lòt bèt vivan sou latè nan tout kontinan yo. Se sèl kèk peyi ki epanye poutèt se zile yo ye epi yo pran gwo dispozisyon sanitè trè di pou kontwole fontyè yo : zile britanik yo, zile japonè yo, zile ki nan Pasifik la, ann Ostrali. 14  laraj chòvsouri Viris la ka rete pandan lontan nan bave chòvsouri yo, se poutèt sa yo reprezante gwo danje nan gaye maladi a. o Gen yon kalite chòvsouri yo rele « vanpi » nou jwenn nan Amerik Latin (poutèt yo bwè san lòt bèt. Se yo ki lakòz maladi laraj ki paralize betay (li touye plizyè santèn bèt chak ane). o Chòvsouri ki manje ti bèt tankou krikèt oubyen ki manje fwi, yo responsab laraj nan pi fò kote nan lemonn, menm nan peyi kote ou pa jwenn maladi laraj bèt sovaj la, tankou nan Wayòmini ak ann Ostrali. 2° - Laraj bèt nan kay Nou pi plis jwenn laraj sa a sou chen (yo rele l « laraj vil oubyen "laraj lari" tou). Chen yo se pi gwo rezèvwa ak distribitè viris la nan lemonn. Chen san mèt yo se yomenm ki responsab yo atrap maladi a nan mache lwen fè bèt sovaj mòde yo epi yo retounen pote maladi a yo bay lòt bèt, sitou pou bèt nan kay ki pa vaksinen (chen, chat). Laraj lari a disparèt ann Amerik di nò, ann Ewòp de lwès ak o Japon paske peyi sa yo elimine chen san mèt yo e yo vaksinen bèt nan kay yo. Chen san mèt yo rete yon pwoblèm ann Ayiti, sitou apre tranblemanntè 2010 la. Laraj chen bay la parèt sou fòm maladi kontajye andedan yon zòn oubyen yon ti bouk, yon rejyon, oswa sèten peryòd, men li pa gen okenn tandans pou ekspansyon (nan zòn pòv ann Afrik, ann Azi, ann Amerik santral ak ann Amerik di sid). 3° - Maladi laraj nan lemonn OMS estime laraj kay moun lakòz 50.000 moun pou pi piti mouri chak ane nan lemonn. Laraj lari reprezante plis pase 99 % ka sa yo. Men aprè sa se trè trè ra pou jwenn de ka moun ki kontamine nan laboratwa pa aksidan, ka moun ki kontamine nan okipe swen moun malad ak laraj, oubyen apre grèf yon glè je viris laraj te enfekte. Sitiyasyon maladi laraj la ap chanje tout tan e li trè diferan pou chak kontinan : kantite ka nan Amerik la depi 1980 diminye plis pase 95 %, gras a efò peyi yo pou fè prevansyon kont maladi a ak sipò PAHO / OMS : vaksinasyon chen yo anmas, motivasyon mèt bèt yo, kontwòl epidemyolojik, dyagnostik nan laboratwa ak edikasyon nan sante kominotè. 15 Siveyans epidemyolojik maladi laraj la nan Amerik la – OPS/OMS 16 Ministè Sante Piblik ak Popilasyon (MSPP), ak Ministè Agrikilti ak Resous Natirèl ak Devlopman Riral (MARNDR), nan kolaborasyon ak plizyè patnè ki se lidè nan konbat maladi laraj, tankou Òganizasyon Mondyal Lasante (OMS) espesyalman, fè yon seri aktivite nan 28 sektanm chak ane pou make jounen mondyal kont laraj. An plis aktivite sa yo, yo fè yon kanpay vaksinasyon pou chen paske chen yo reprezante premye rezèvwa ak distribitè maladi laraj la ann Ayiti. Objektif vaksinasyon regilyè yo se pou yo rive vaksinen pou pi piti 70% chen nan tout peyi a. Men, dènye chif ki soti yo montre sou yon milyon chen ki genyen ann Ayiti, vaksinasyon an rive fèt pou 40 % sèlman pami yo. 17 Aktivite aprantisay : Sekans 1.4 KÒMAN MALADI A DEVLOPE Li tèks la epi souliye tout mo ki pa twò klè pou nou. Mande eklèsisman. Apre sa, fè lis aksyon nou ka fè oubyen nou ka konseye moun fè nan efò pou konbat maladi laraj. Sekans 1.4: Kòman maladi a devlope Pou kòmanse : viris la miltipliye kote bèt malad la mòde moun nan Lè bèt la mòde moun nan, li lage viris ki nan bave li a nan kò moun nan, e se la viris la miltipliye pou li bay sa doktè rele yon « dòz enfeksyon ». Apre sa : tout viris yo pran direksyon sèvo a pou anvayi l Viris la rantre nan tout rasin « nè » yo ki an koneksyon ak sèvo a, epi yo miltipliye anndan tout selil yo. Viris la rive nan sèvo a kote li miltiplye anpil ; se dezòd ak dega ki vin mete nan sistèm nan ki chanje konpòtman moun nan e ki fè li vin agresif la (« li fin anrage »). Pou fini, viris la gaye nan tout kò a soti nan sèvo a Viris la gaye nan anpil ògàn ak diferan pati nan kò a ; apre sa, li ale sitou nan glann nan bouch la ki fè bave a, nan je, ak nan rasin plim sou kò a yo. Li kontinye miltipliye tout kote sa yo, men domaj la yo pa twò parèt anpil : " viris la sanble l ap detwi kò a san l pa detwi selil yo…". Viris maladi laraj la frajil ; li pa reziste si li pa andedan kò yon moun oubyen yon bèt. Kòman li fè pou l rete vivan ?  kote bèt la mòde a, viris la ki miltipliye a pa deranje selil yo, ki fè selil la pa voye sinyal danje pou deklannche sistèm pwoteksyon kont viris la tankou li ka fè l pou dòt maladi.  Lè viris la fin rantre nan tout « nè » yo ak sèvo a, sistèm pwoteksyon kò a pa detekte li ditou kidonk li pa ka gen kontwòl viris la. Lè viris la miltipliye nan sèvo a, sitou nan pati zòn ki kontwole konpòtman ki fè moun nan vin agresif, se lè sa a malad la ka bay yon lòt moun maladi a.  Viris la ap miltipliye nan selil sèvo a yo...  … epi yo soti nan selil yo pou gaye nan glann ki pwodui bave a ansanm ak larim nan. Diferans nan 2 etap sa yo nan devlopman viris la, se sa ki ka esplike bèt malad la ka gen tan pote viris la enfekte yon lòt bèt oubyen yon moun avan maladi laraj la touye li... 18 Jan moun pran maladi a a) Nan po sou kò w Se plis nan po moun pran maladi a pi souvan (99 %), men viris la pa kapab travèse po a ki nòmal, ki pa malad. « Kontaminasyon » an ka fèt :  pi souvan lè yon bèt ki gen viris laraj la nan bave li vin mòde yon moun e li blese li,  lè bèt la niche po a ki te grafonyen, oubyen ki pa gen lontan li te blese,  lè chat grafonyen yon moun nan ak grif li ke li te fèk niche,  lè yon moun ap manyen yon bèt ki gen laraj san li pa pran prekosyon tankou mete gan (bèt la mèt mouri li mèt vivan). Atansyon : Viris la ka pase nan kote po a pi fen tankou po anndan bouch la, po bouch la, anndan nen w, po je a : Lè sa a, si bèt la niche zòn sa yo, oubyen bave li vin vole nan zòn sa yo, teyorikman sa ka reprezante pi gwo danje pase si bèt la niche yon po ki grafonyen. 19 b) Si bave ki gen viris la vole anlè Sa a se trè trè ra : sa pa rive souvan ditou. Asipozisyon bave bèt la ta vòltije anlè, pandan moun nan pa twò lwen bèt la, pandan l ap respire, plizyè ti gout fen fen bave a gen dwa antre nan nen li. Lè sa a, viris la ka pase nan « nè » anndan nen moun nan pou li pran direksyon sèvo, tankou sa te rive : - nan vizite yon gwòt kote te gen anpil chòvsouri se la yo te fè nich (1 ka Ozetazini). - nan travay nan laboratwa (2 ka). c) Nan bay yon moun ki gen maladi laraj swen medikal Maladi laraj la ka soti sou yon moun pou l al devlope sou yon lòt moun, paske moun ki malad la gen viris ase nan kò li pou li ka enfekte yon lòt moun. Se poutèt sa pa egzanp an Frans, pèsonèl yo ki t ap travay nan lopital kote 2 dènye ka maladi laraj te entène avan yo mouri, yo te konsidere pèsonèl sa yo an menm tan ak lantouraj malad yo yo te « espoze », e yo te oblije fè yon tretman yo rele « apre espozisyon » pou tout moun sa yo (143 tretman pa rapò a premye malad la ak 36 tretman pa rapò a dezyèm malad la) paske tout moun sa yo te nan sitiyasyon pou yo pran maladi a se pa jwèt. d) grèf glè je a Sa a menm se trè ra anpil pou yon moun bay yon lòt maladi a fason sa a. 20 Quiz 1 1. Laraj se yon maladi bèt fè akòz yon viris, ki gaye nan lemonn. SE VRE SE MANTI 2. Maladi laraj, lè li enstale, li prezante plis sou fòm ki bay paralezi a. SE VRE SE MANTI 3. Youn nan siy ki montre yon moun fè laraj se lè malad yo si tèlman pè dlo. SE VRE SE MANTI 4. OMS kalkile maladi laraj responsab omwen 50.000 moun mouri chak ane. SE VRE SE MANTI 5. Chwazi ki sa ou wè ki se bon repons : Lè yon moun vin kontamine, viris laraj la ka devlope “an silans” nèt pandan : 8-10 jours 10-20 jours 21 10-50 jours 10-90 jours Konpetans # 2 : Detaye egzamen laboratwa yo rekòmande yo Aktivite aprantisay : Sekans 2.1 EGZAMEN LABORATWA Li tèks la epi souliye tout mo ki pa klè pou nou yo. Mande eklèsisman. Apre sa, fè rezime egzamen ki ka fèt pou konbat maladi laraj la. Sekans 2.1: Egzamen laboratwa Dyagnostik maladi laraj la pa janm yon bagay ki asire (ni pou bèt ni pou moun) si w ap gade sou sentòm yo sèlman. Sèl dyagnostik ki asire se maladi laraj san gade dèyè se dyagnostik ki fèt nan laboratwa. Echantiyon sou bèt Se sa nou jwenn pi souvan yo. Selon kalite bèt yo sispèk ki malad la, men sa yo voye nan laboratwa: - bèt la menm, si se yon ti mamifè (bèt ki bay pitit yo tete, tankou mangous…) - tèt bèt la sèlman si se yon pi gwo bèt (tankou chen, chat…) - sèvo bèt la sèlman si se gwo bèt tankou bèf oubyen lòt bèt ki manje zèb. Nan laboratwa, yo louvri zo tèt la pou pran plizyè echantiyon nan divès pati sèvo a, sèvèl la ak mwèl zo a. An jeneral, yo fè rechèch yo sou zòn sa yo ki plis gen viris laraj la, ak glann nan bouch la ki pwodui bave a. 22 Echantiyon yo pran sou moun  pandan malad la toujou vivan : Pou fè dyagnostik biyolojik pafwa yo mande a lè yo sispèk sentòm malad la se sentòm maladi laraj, li difisil : o pou fè rechèch ni viris la ni sa yo rele « antijèn » la ki pou pèmèt kò a idantifye viris la, kit se nan krache moun nan, kit se biyopsi nan po anba manton ak dèyè kou, kit se biyopsi nan sèvo ak sèvèl, oubyen « prelèvman » sou glè je a. o pou chèche epi mezire dozaj sa yo rele « antikò » a ki se repons kò a ka bay pa rapò ak « antijèn » yo kont viris la : kit se nan san, kit se nan likid sèvo a.  apre moun nan fin mouri : Rechèch la fèt sou divès pati sèvo a, sèvèl la ak mwèl zo a, ak glann nan bouch la ki bay krache a (bave), epi nan nivo je a tou. Yo konsève tout prelèvman yo byen vlope, double, nan glas tankou vaksen. Quiz 2 Dyagnostik biyolojik pafwa yo mande a lè yo sispèk sentòm malad la se sentòm maladi laraj, pandan malad la toujou vivan, yo fè li pou chèche viris laraj la ak sa yo rele « antijèn » la avèk : a. prelèvman krache nan bouch SE VRE SE MANTI b. prelèvman likid sèvo a SE VRE SE MANTI c. prelèvman san SE VRE SE MANTI d. biyopsi po anba manton, dèyè kou SE VRE SE MANTI e. prelèvman sou glè je a SE VRE SE MANTI 23 Konpetans # 3 : Esplike jan yo trete maladi raj Aktivite aprantisay : Sekans 3.1 TRETMAN MALADI LARAJ Li tèks la epi souliye tout mo ki pa twò klè pou nou. Mande eklèsisman. Apre sa, esplike sa ki enpòtan lè moun ap bay swen bay moun ki viktim yon chen kouri sou li, epi fè revizyon divès pwotokòl ki rekòmande nan lite kont maladi laraj. Sekans 3.1: Tretman maladi laraj Malgre tout sa yo eseye aplike kòm tretman, nan tout ka sa yo nèt, depi sentòm maladi laraj la deja parèt sou yon malad, laraj la ap touye l kanmèm. Ki sa ki dwe fèt lè bèt mòde yon moun... Kote bèt la mòde a enpòtan anpil pou swaye. Tretman « apre espozisyon » an dwe aplike san pèdi tan pou tout moun ki nan sitiyasyon kote viris laraj la ka prezan, depi gen mak dan, blese oubyen grife. Premye bagay ki dwe fèt :  Dezenfekte kote ki blese a ijan paske ou dwe konnen pi bon pwoteksyon pi efikas la se elimine pi plis viris ak lavaj netwayaj tout zòn bèt la arive mòde yo : o lave tout zòn sa yo ak anpil dlo ak savon, oubyen nenpòt lòt pwodui netwayaj epi rense ak anpil dlo. o apre sa, mete alkòl 60°, betadin ® oubyen dlo kloròks (pa mete ni dlo oksijene ni mèkiwokwòm). o blese a pa dwe koud, men pa bliye fè rapèl vaksen tetanòs ! o fè yon tretman ak antibyotik pou anpeche lòt enfeksyon bèt la ta ka pote tou. Dezyèm bagay :  Apre sa fèt, refere moun nan ale nan sant sante ki pi pre a pou desizyon ka pran si tretman « apre espozisyon » an nesesè e dwe aplike nan ka moun sa a. (Kontakte direksyon sanitè depatmantal yo – gade pi lwen nan konpetans # 5 lan) 24 Èske fòk yon tretman fèt kont laraj ? Sa depan selon bèt ki mòde moun nan ! 1° - bèt la vivan e yo mare l - yo konn mèt bèt la : kit bèt la vaksine, kit li pa vaksine, mèt li dwe mennen l wè veterinè an twa fwa J 0 – J 8 – J 15. - bèt pran lari... Se pou lapolis, ponpye oubyen lameri enfòme. Si yo arive pran bèt la, se pou yo mete li ann obsèvasyon avèk kontwòl J 0 – J 8 – J 15. - si bèt la mouri pandan li ann obsèvasyon : yon tretman konplè kont laraj dwe kòmanse fèt. 2° - yo touye bèt la - se pou lameri kontakte pou li rele sèvis veterinè depatmantal la. Sèvis veterinè a ap voye tèt bèt la byen vlope, double, nan glas tankou vaksen nan yon laboratwa espesyalize. - tretman an dwe kòmanse, epi li va kanpe oubyen li va kontinye selon rezilta tès yo. 3° - bèt la ale li disparèt Tretman konplè kont laraj dwe fèt : se yon vaksinasyon menm jan yo konn fè lòt vaksinasyon yo, men nan ka sa a, se apre kontaminasyon an yo fè l (vaksinasyon “apre espozisyon”). Nou te wè maladi laraj la pran pran 10 jou jiska 90 jou pou li devlope : se sa ki pèmèt pou vaksen an kapab gen tan pou li pwoteje moun nan avan pou viris la gen tan devlope nan sèvo a. Se vaksen kont laraj la ki sèvi, epi si se ka ki pi grav, yo double li avèk yon sewòm kont laraj.  "Tretman“ ak vaksen kont laraj la : se yon vaksen ki pa aktive yo prepare nan laboratwa (kilti). o pwotokòl OMS - 5 piki IM yon dòz vaksen (nan bò zepòl la) : - J 0 – J 3 – J 7 – J 14 – J 30. o pwotokòl pi kout Enstiti Pastè (oubyen "2-1-1") 1. 3 piki IM (nan bò zepòl la) : premye jou a, moun nan pran 2 dòz 2 kote diferan : 2. J 0 – J 7 – J 21. Avèk pwotokòl sa a, pi gwo mezi dosaj “antikò”yo rive sou 14èm jou a, alòske se sou 30 jou li rive avèk pwotokòl OMS la. 25  Prevansyon ak sewòm kont laraj la Lè kontaminasyon an pi grav, vaksen an vin bay plis rezilta si li double ak sewòm kont laraj la : avan vaksinasyon an (pwotokòl OMS), yo fè prevansyon ak sewòm kont laraj la avèk pi fò dòz la kote bèt la mòde moun nan si se posib, epi rès dòz la nan pati fès la. Yo sèvi ak sewòm kont laraj ki pwodui avèk cheval la oubyen sewòm kont laraj ki pwodui avèk moun (Imogam Rage ® Mérieux). Gid rejyonal pou tretman kont laraj lakay moun [pdf] Quiz 3 Tretman « apre espozisyon » an dwe aplike san pèdi tan pou tout moun ki nan sitiyasyon kote viris laraj la ka prezan, depi gen mak dan, blese oubyen grife. Se dezenfekte kote ki blese a ijan ki bay pwoteksyon pi efikas la : a. se pou lave tout blese yo ak anpil dlo ak savon, oubyen nenpòt lòt pwodui netwayaj epi rense ak anpil dlo SE VRE SE MANTI b. se pou mete alkòl 60°, betadin ® oubyen dlo kloròks sou blese a SE VRE SE MANTI c. se pou koud kote ki blese a SE VRE SE MANTI d. se pou fè rapèl vaksen tetanòs SE VRE SE MANTI e. se pou fè yon tretman ak antibyotik pou anpeche lòt enfeksyon bèt la ta ka pote tou SE VRE 26 SE MANTI Konpetans # 4: Edike popilasyon an sou jan vaksinasyon enpòtan pou anpeche moun gen maladi laraj Aktivite aprantisay : Sekans 4.1 VAKSINASYON POU FÈ PREVANSYON KONT MALADI LARAJ - Li tèks la epi souliye tout mo ki pa twò klè pou nou yo. Mande eklèsisman. - Apre sa, di ki sa ki fè vaksinasyon sa a enpòtan, epi di ki sa ki fè l diferan. Sekans 4.1: Vaksinasyon pou fè prevansyon kont maladi laraj Ki lè yo ka fè vaksinasyon kòm prevansyon kont maladi laraj (“avan espozisyon”) Pou tout moun ki ka riske an kontak ak viris laraj la:     teknolojis, moun k ap travay sou viris la nan laboratwa, veterinè, moun k ap travay labatwa, nan zòn kote laraj la prezan sou fòm maladi kontajye, pou chasè ki ka an kontak ak bèt sovaj, oubyen vwayajè ki ale nan zòn konsa ann Afrik, ann Azi, ann Amerik di sid. Ki jan sa fèt Vaksen an se menm bagay ak vaksen tretman an, men avèk yon dosaj ki mwens konsantre (1,5 UI olye pou 2,5 UI) ; ya kontwole mezi dosaj “antikò” yo pou verifye nivo pwoteksyon li bay la.  2 piki (IM oubyen anba po) a yon mwa distans,  1 piki rapèl apre ennan, epi yon piki rapèl chak twa zan. Yon vaksinasyon kon sa pa elimine obligasyon pou gen yon tretman apre yon kontaminasyon, men li pèmèt pou diminye sou fòs tretman an (ak konbyen kòb li koute). 27 Konpetans # 5 : Enterese moun yo sou konpòtman pou yo genyen lè yo nan yon ka yo sispèk li kapab se yon ka laraj Aktivite aprantisay : Sekans 5.1 KONPÒTMAN NAN SITIYASYON KOTE YO SISPÈK LI KAPAB SE YON KA LARAJ Reflechi sou ki konpòtman nou te ka genyen si nou nan yon sitiyasyon kon sa. Li tèks ak tablo pi devan yo epi souliye tout mo ki pa twò klè pou nou yo. Diskite sou tout mo sa yo. Konpare sa yon moun ka fè san y opa reflechi avèk konpòtman yo konseye nan tèks la, epi gade kòman nou ka aplike yo. Sekans 5.1: Konpòtman pratik lè ou sispèk yon moun gen maladi laraj Oryantasyon pou lè bèt mòde moun (Direksyon Pwomosyon Lasante ak Pwoteksyon Anviwònman, Ministè Sante Piblik ak Popilasyon – DPSPE/ MSPP) Oryantasyon pou popilasyon an sou fason pou yo swaye moun bèt mòde Sonje lè moun fè maladi laraj se yon maladi ki trè grav anpil, ki ap touye moun nan kanmèm depi sentòm maladi a ta rive parèt sou li. Se prevansyon sèlman ki ka pèmèt pou frennen maladi a pou li pa arive touye moun nan. Se pou sa, prekosyon ki pi enpòtan an se : vaksinasyon chen ak chat regilyèman nan tout peyi a. Ministè Agrikilti (MARNDR) konte gen yon milyon chen sou tèritwa a an 2016. Se sèlman 40 % ladan yo ki rive vaksinen ; nou lwen toujou pou nou rive objektif 70 % ki fikse a. Sa ki enpòtan pou fè lè chen mòde yon moun, se lave kote bèt la mòde a avèk anpil dlo ak savon, byen lave pandan yon kenz minit ; apre sa, kontakte pwofesyonèl lasante ki ka pran desizyon ki pi konsekan sou ka a. Se pa tout lè yon chen mòde moun vaksinasyon an nesesè. 28 Tablo: Kategori kontak ak ki dispozisyon ki rekòmande pou tretman « apre espozisyon » Kalite kontak ak yon bèt yo sispèk ki ka gen laraj Dispozisyon pou tretman « apre espozisyon » Kategori I – kontak ak bèt la se touche moun nan touche bèt la oubyen li ba li manje, oubyen bèt la niche po moun nan Okenn dispozisyon Kategori II – bèt la mòde po moun nan san li pa senyen, li bay kout grif oubyen li grafonyen moun nan Vaksinen moun nan tousuit epi fè tretman kote ki blese a Kategori III – bèt la mòde moun nan yon sèl kote oubyen plizyè kote epi kout dan yo oubyen kout grif yo blese po a oubyen pike li ; bèt la niche po moun nan ki te blese deja; bave bèt la kontamine po anndan bouch la , anndan nen an; moun nan te an kontak ak chòvsouri. Vaksinen moun nan tousuit, epi double vaksen an avèk sewòm kont laraj la (« iminoglobilin »); fè tretman kote ki blese yo. Depi ka a retwouve l nan kategori II oubyen nan kategori III, si pwofesyonèl sante a sispèk ka gen danje pou moun nan devlope laraj, dispozisyon dwe pran pou aplike tretman konplè “apre espozisyon”an. Danje a pi plis si :  si bèt ki mòde moun nan se youn nan sa yo klase ki rezèvwa oubyen distribitè viris laraj la ;  si bèt la sanble li deja malad oubyen konpòtman li pa nòmal ;  si bave bèt la tonbe sou blese a oubyen li vole nan figi moun nan ;  si bèt la kouri sou moun nan (atake li) san rezon (san yo pa t pwovoke l) pou li mòde ;  si bèt la pa t vaksinen (men atansyon, desizyon an pa dwe chita sou sa sèlman lè se nan peyi ki sou wout devlopman ou ye). OMS kontinye ap fè pwomosyon pou yo elimine maladi raj la kay chen yo de fason pou anpeche ka maladi laraj kay moun ; epi li ankouraje pou yo pi plis sèvi ak piki anba po a pou fè tretman « apre espozisyon » an, sa ki fè kantite vaksen ap diminye e l ap koute 60% rive 80% mwens lajan. Ann Ayiti, ou ka jwenn vaksen an gratis nan yon seri enstitisyon nan depatman sanitè lwès la. Pou lòt depatman yo, se pou kontakte direksyon sanitè depatman an oubyen kontakte lopital depatmantal la. 29 Chak kenz minit nan lemonn, yon moun mouri pou tèt maladi laraj. Ou tris lè se kalite bilan sa a ou ka konstate jis jounen jodi a. Chak ane, maladi laraj touye jiska 60 000 moun ; pi fò pami yo se timoun nan peyi ki sou wout devlopman. Men poutan, li posib pou disparèt maladi sa a. Plis pase 95% nan moun ki viktim laraj, se chen ki enfekte ki te mòde yo ; epi okontrè de anpil lòt maladi, tout zouti ki nesesè pou ka elimene maladi laraj la deja egziste. Se poutèt sa, chak grenn moun ki mouri an plis, se yon viktim an twòp. 30 Quiz 4 1.- Tout moun ki ka riske an kontak ak viris laraj la, tankou teknolojis nan laboratwa, veterinè ak pèsonèl labatwa, dwe pou resevwa vaksinasyon « avan espozisyon » an : SE VRE SE MANTI 2.- Lè bèt la mòde po moun nan san li pa senyen, li bay kout grif oubyen li grafonyen moun nan, se pou pran dispozisyon pou vaksinen moun nan tousuit epi fè tretman kote ki blese a : SE VRE SE MANTI 3.- Lè kontak ak bèt la se touche moun nan touche bèt la oubyen li ba li manje, oubyen bèt la niche po moun nan, se pou vaksinen moun nan tousuit, epi double vaksen an avèk sewòm kont laraj la (« iminoglobilin ») : SE VRE SE MANTI 31 Ki sa nou aprann nan modil sa a ? Modil sa a te gen anpil enfòmasyon pou ede nou konprann maladi laraj la. Pran yon ti minit pou reflechi sou sa ki nan modil la ak sa nou konprann nan : èske enfòmasyon sa yo diferan pa rapò a sa nou te deja konnen sou maladi laraj la ? ENFÒMASYON KI PI ENPÒTAN YO 1. Òganizasyon mondyal lasante (OMS), Òganizasyon mondyal sante bèt (OIE), Òganizasyon nasyonzini pou alimantasyon ak agrikilti (FAO) ak Alyans global kont maladi laraj (GARC), lanse yon nouvo sistèm pou elimine maladi laraj la kay moun epi pou sove plizyè milye moun chak ane de malady sa a. Sistèm sa a mande pou yo pran 3 dispozisyon fondamantal :    bay tout moun posiblite jwenn vaksen ak sewòm kont laraj yo bezwen, asire pou tout moun bèt ta mòde yo jwenn tretman san pèdi tan, fè kanpay vaksinasyon anmas pou chen pou konbat maladi a nan rasin li. 2. Maladi laraj se yon maladi ki ka evite gras a vaksinasyon e se yon maladi ki atake plis pase 150 peyi ak teritwa. 3. Se chen ki responsab pi fò moun ki mouri ak maladi laraj yo. 4. Li posib pou elimine maladi laraj la si nou vaksinen tout chen. 5. Maladi raj responsab lanmò plizyè milye moun nan lemonn chak ane, espesyalman ann Azi ak ann Afrik. 6. Nan 40% ka lè yon bèt yo sispèk ki ka gen viris laraj vin mòde moun, moun sa yo gen pi piti pase 15 lane. 7. Apre kontak ak yon bèt ki sanble li ka gen maladi laraj la, si yo netwaye blese a ak anpil dlo ak savon san pèdi tan, sa ka sove lavi moun bèt la mòde a. 8. Chak ane, plis pase 15 milyon moun nan lemonn pran vaksinasyon “apre espozisyon” an pou anpeche maladi laraj la devlope; sa ki fè dapre estimasyon yo, sa sa vin sove plizyè santèn milye moun chak ane. « Maladi laraj se yon maladi nou ka evite a 100% avèk vaksinasyon ak sewòm “apre espozisyon” rapid » Laraj- Èd memwa N°99 Sektanm 2015 - OMS. 32 Kesyon pi devan yo ka ede nou nan pwosesis refleksyon oubyen ankadreman: 1. Kòman ou te konprann mo « laraj » la ? Ki sa ou panse de definisyon nou ba ou a ? 2. Èske ou ka esplike yon lòt moun sa laraj la ye ? 3. Kòman sitiyasyon an ye ann Ayiti avèk maladi laraj la? 4. Èske ou ka di ki sentòm maladi laraj la bay, epi ou ka di kòman yo dyagnostike maladi a ? 5. Kòman yo ka fè prevansyon maladi laraj la ? 6. Kòman yo fè tretman pou maladi laraj la ? 7. Ki konpòtman moun dwe genyen nan sitiyasyon lè yo sispèk se kapab yon ka laraj ? Kèk konsèy pou lè w ap fè yon seyans edikasyon pou lasante 1. Edikasyon pou lasante chita sou prensip kominikasyon. Se poutèt sa, moun k ap fè edikasyon sou lasante a, pwofesyonèl lasante a, dwe konnen prensip kominikasyon ki pi enpòtan yo, baryè kominikasyon yo ak eleman ki fasilite kominikasyon yo, pou mesaj li a ka byen pase. Li dwe konnen prensip pou l kominike ak yon moun oubyen ak yon gwoup moun tou, epi li dwe konnen tout kalite yon bon edikatè. 2. Li ka itilize divès metòd pou l fè mesaj li yo pase. Men enpe ladan yo : a) Metòd edikasyon ak yon grenn moun : dyalòg, seyans konsèy, vizit lakay b) Metòd edikasyon an gwoup : ti koze, reyinyon, diskisyon an gwoup, demonstrasyon N.B.: Metòd yo dwe adapte ak sijè a epi yo dwe chwazi yo selon gwoup patisipan yo. Yo rekòmande pou edikatè a trete yon sèl sijè alafwa. 33 3. Yon seyans edikasyon pou lasante pa ta dwe fè plis pase 20 a 25 minit avèk 10 a 15 minit ladan l pou yon espoze ; rès tan an pou diskisyon, distribisyon materyèl, eksetera. Se bagay yon edikatè konnen : tan pou yon patisipan kenbe tout konsantrasyon li an depann de nivo moun nan ak sikonstans kote l ap suiv la. Se pou edikatè a sonje plis nivo edikasyon moun l ap pale avè l la ba, se plis tan konsantrasyon an kout. Ki fè, se pou edikatè a suiv reyaksyon moun ki devan l yo pou li wè sou konpòtman yo si yo pa fatige ak si yo enterese suiv sa ki ap di a toujou :     Kèk moun ap pale antre yo Moun yo depasyante (detire, baye, eksetera...) Moun yo endiferan (yo pa suiv sa w ap di a, je yo sou lòt bagay) Moun yo ap pale byen fò youn ak lòt. 4. Edikatè a dwe itilize yon langaj ki adapte ak nivo patisipan yo. Sa vle di langaj kominote a pou l evite di pawòl moun yo pa konprann. Vitès edikatè a ap pale a dwe byen kontwole; li pa dwe pale ni twò lan, ni twò vit. Li dwe byen pwononse pawòl yo pou moun yo ka byen konprann epi pou l jwenn patisipasyon moun yo avèk pasyans, politès, byen poze. Pou fini, edikatè a dwe asire l moun yo byen konprann mesaj li a. Se poutèt sa, avan kelkeswa seyans edikasyon an, li dwe gen nan tèt li kèk pwen enpòtan li ta vle moun ki pral tande l yo kenbe nan lespri yo, e li dwe fè rezime pwen sa yo alafen seyans lan. Kwen ri Monseyè Giyou ak ri Jozèf Janvye • Pòtoprens, Ayiti imel : cifas@mspp.gouv.ht 34