Gid sou reparasyon: kisa yo dwe Ayiti?
- An 1825, Lafrans te menase Ayiti ak kanonyè epi egzije yon endemnite 150 milyon frank, prèske de fwa sa Etazini te peye pou Teritwa Lwizyan 22 an anvan.
- Ayiti fini ranbouse an 1947, ak pi gwo chay la sou peyizan yo atravè taks sou kafe ak lòt pwodui agrikòl.
- Yon ankèt New York Times 2022 estime kou ranson an omwen 21 milya dola 2022, e kèk ekonomis estime li pi pre 115 milya.
- Brattle Group estime Lafrans ta ka dwe Ayiti apeprè 6 mil milya dola pou domaj esklavaj plantasyon pandan peryòd kolonyal la.
- Gid la bati yon reklamasyon pou restitisyon sou anrichisman san kòz, li sipoze yo te siyen akò 1825 la anba kontrent, epi li site paskaj tan, kalite pou plede ak konpetans tribinal kòm obstak.
- Li di militan ayisyen yo wè kanpay pou restitisyon ak reparasyon an kòm lye ak konstriksyon yon leta demokratik.
Gid la kòmanse ak òdonans 1825 la kote Lafrans, ak kanonyè devan Pòtoprens, te jwenn yon peman 150 milyon frank an echanj pou rekonèt endepandans ayisyen an, epi ak prè nan bank franse ki te swiv yo. Li di Ayiti fini ranbouse an 1947, ke yon ankèt New York Times 2022 evalye kou a omwen 21 milya dola 2022 (kèk ekonomis estime li pi pre 115 milya), epi Brattle Group estime Lafrans ta ka dwe Ayiti apeprè 6 mil milya dola pou domaj esklavaj plantasyon an. Li raple apèl prezidan Jean-Bertrand Aristide an 2003 pou Lafrans peye 21 milya dola ak nouvo atansyon an 2025, 200yèm anivèsè akò endemnite a.
Chapit I diskite objektif reparasyon ak efò mondyal CARICOM, Inyon Afriken ak mouvman nan Etazini. Chapit II prezante fòm reparasyon (restitisyon, konpansasyon, reyabilitasyon, satisfaksyon ak garanti pou sa pa repete) ak sa chak ta ka vle di an Ayiti, li souliye Ayisyen dwe detèmine demand yo. Chapit III prezante yon reklamasyon legal ki baze sou anrichisman san kòz, ak kontrent kòm agiman pou akò 1825 la pa valab, ak obstak tankou paskaj tan, kalite pou plede ak konpetans tribinal. Chapit IV bay etid ka sou Namibi, Martinik, reklamasyon Mau Mau nan Kenya ak sivivan tòti nan Chicago.
Kijan pou site
Global Justice Clinic, 2026, Gid sou reparasyon: kisa yo dwe Ayiti?, https://en.ayitikanpemin.org/s/Reparations-Primer-ENGLISH-digital-accessible.pdf
- Moun oswa enstitisyon ki gen dwa yo
- Global Justice Clinic